Ắc quy chì axit xe điện 48/60/72 V: kiểm tra từng bình, ghép bình và phục hồi

Bộ ắc quy chì axit (lead-acid battery) trên xe đạp điện, xe máy điện 48 V, 60 V, 72 V thực chất là 4, 5 hoặc 6 bình 12 V mắc nối tiếp, loại hay gặp là 6-DZM-20, 6-DZF-20, 6-DZF-23. Bộ bình thường hỏng theo một kiểu rất đặc trưng: một bình yếu trước, kéo cả bộ yếu theo, xe đi ngắn dần, sạc lâu chuyển đèn, rồi có bình phồng. Muốn kết luận đúng, thợ phải đo từng bình, không đo cả bộ: đo điện áp nghỉ sau khi sạc đầy và để yên, rồi phóng điện có tải để xem bình nào tụt trước. Các cách "phục hồi" như châm nước cất, sạc xung chỉ cứu được một số trường hợp nhẹ, còn bình phồng, nứt, chập cell thì phải thay và mang đi tái chế đúng nơi.

Ắc quy chì trên xe điện: cấu tạo và cách đọc mã bình

Mỗi bình 12 V gồm 6 ngăn (cell) nối tiếp, mỗi ngăn khoảng 2 V. Bên trong là bản cực dương chì điôxit (PbO₂), bản cực âm chì xốp, ngâm trong axit sunfuric loãng. Khi phóng điện, cả hai bản cực chuyển dần thành chì sunfat (PbSO₄); khi sạc, phản ứng chạy ngược lại.

Bình trên xe điện là loại kín khí có van điều áp VRLA (valve regulated lead-acid). Ở Việt Nam hay gọi là "ắc quy khô", nhưng bên trong không khô: axit được thấm vào tấm sợi thủy tinh (AGM, absorbent glass mat) hoặc làm đặc thành dạng keo (gel). Khí ôxy sinh ra khi sạc được tái hợp ngay trong bình. Tài liệu ứng dụng dòng NP của Yuasa ghi hơn 99% khí sinh ra khi sạc duy trì được tái hợp, van an toàn mở ở áp suất khoảng 2 đến 5 psi rồi tự đóng lại, và người dùng không cần thêm nước. Vì vậy bình VRLA vẫn mất nước dần qua van khi bị sạc quá, chỉ là chậm hơn bình nước.

Cách đọc mã bình kiểu Trung Quốc (ví dụ 6-DZM-20):

Phần mã	Ý nghĩa	Ghi chú
6	6 ngăn nối tiếp, điện áp danh định 12 V
DZ	Bình dùng cho xe đạp điện (电动自行车)	Theo hệ đặt tên JB/T 2599 được dẫn trong tiêu chuẩn đoàn thể Chiết Giang
F	Van điều áp (阀控)	6-DZF-20
M	Kín (密封)	Chỉ thấy giải thích trong tài liệu thương mại, chưa đối chiếu được văn bản tiêu chuẩn gốc
20, 22.5, 23	Dung lượng danh định, tính theo chế độ phóng 2 giờ (Ah)	Bình 20 Ah phóng 10 A được khoảng 2 giờ

Ví dụ datasheet 6-DZF-20 của KIJO ghi cùng một bình có ba con số dung lượng: 25,6 Ah ở chế độ 10 giờ (2,56 A), 20,0 Ah ở chế độ 2 giờ (10 A) và 17,4 Ah ở chế độ 1 giờ (17,4 A), tất cả phóng đến 10,5 V. Dòng càng lớn, dung lượng lấy ra càng nhỏ. Datasheet Rutrike 6-DZF-20 còn ghi tới 30 Ah ở chế độ 20 giờ. Khi so dung lượng hai bình, phải so cùng chế độ phóng.

Ắc quy "graphene" (石墨烯电池) mà Tianneng, Chaowei và nhiều hãng quảng cáo vẫn là ắc quy chì axit, được thêm vật liệu carbon hoặc graphene vào bản cực và cải tiến hợp kim lưới. Các bài phân tích tiếng Trung thống nhất ở điểm này, còn các con số về tuổi thọ, sạc nhanh phần lớn là của hãng, chưa thấy kiểm chứng độc lập. Với thợ, cách kiểm tra, sạc và ghép bình graphene giống hệt bình chì thường, theo datasheet của đúng mã bình.

Điện áp nghỉ và mức dung lượng còn lại

Điện áp nghỉ (open circuit voltage, OCV) là điện áp đo khi bình không nối tải và không sạc. Đây là cách nhanh nhất để biết bình còn bao nhiêu điện, nhưng chỉ đúng khi bình đã để yên đủ lâu. Discover Battery ghi OCV thật chỉ đo được sau khi tách khỏi sạc hoặc tải 24 giờ. Đo ngay sau khi sạc sẽ cao hơn thực tế (điện áp bề mặt), đo ngay sau khi chạy sẽ thấp hơn.

Bảng điện áp nghỉ theo dung lượng, bình VRLA 12 V (bảng của Discover Battery, đo ở bình đã ổn định):

Dung lượng còn lại	Mỗi ngăn	Mỗi bình 12 V	Bộ 48 V (4 bình)	Bộ 60 V (5 bình)	Bộ 72 V (6 bình)
100%	2,14 V	12,84 V	51,4 V	64,2 V	77,0 V
75%	2,10 V	12,60 V	50,4 V	63,0 V	75,6 V
50%	2,03 V	12,18 V	48,7 V	60,9 V	73,1 V
25%	1,98 V	11,88 V	47,5 V	59,4 V	71,3 V
0%	1,94 V	11,64 V	46,6 V	58,2 V	69,8 V

Cột bộ 48/60/72 V là phép nhân đơn giản, chỉ đúng khi các bình đều nhau. Bảng AGM của Trojan cho số gần như trùng ở hai đầu (12,84 V và 11,64 V). Một bảng khác của Discover cho AGM dùng ngưỡng làm tròn: trên 12,80 V là 100%, trên 12,30 V là 50%, dưới 11,80 V là 0%. Các bảng này khác nhau vài chục milivôn, nên dùng để ước lượng, không dùng để kết luận bình tốt hay hỏng. Tianneng, Chaowei, Chilwee, Leoch đều có bảng riêng trong tài liệu kỹ thuật của từng mã bình, nhưng chúng tôi chưa tìm được bản công khai cho dòng 6-DZM/6-DZF; có datasheet của đúng bình thì theo datasheet đó.

Hai mốc cần nhớ từ tài liệu Yuasa:

• Bình cất kho trên 12 tháng phải còn trên 2,0 V mỗi ngăn (12,0 V mỗi bình) thì mới sạc bổ sung thành công được.
• Tự phóng điện của dòng NP khoảng 3% mỗi tháng ở 20°C. Nhiệt độ càng cao càng nhanh: ở 31 đến 40°C, Yuasa chỉ cho thời gian lưu kho 5 tháng trước khi phải sạc bổ sung. Datasheet Chaowei 6-DZF-22.5 ghi dung lượng còn lại khi cất ở 25°C là 90% sau 3 tháng, 80% sau 6 tháng, 60% sau 9 tháng. Xe để lâu mùa hè ở Việt Nam mà không sạc là nguyên nhân rất phổ biến làm bình sunfat hóa.

Điện áp nghỉ chỉ cho biết bình đang được nạp bao nhiêu, không cho biết bình chứa được bao nhiêu. Bình đã mất một nửa dung lượng vẫn có thể đo 12,8 V khi đầy. Vì vậy luôn phải có bước thử tải.

Điện áp khi có tải và điện áp ngắt

Khi phóng điện, điện áp bình tụt xuống theo dòng tải và nội trở. Bảng điện áp cuối phóng của Yuasa cho thấy ngưỡng hợp lệ phụ thuộc dòng:

Dòng phóng (C là dung lượng Ah)	Điện áp cuối mỗi ngăn	Quy ra bình 12 V
Từ 0,1C trở xuống	1,75 V	10,5 V
Khoảng 0,17C	1,70 V	10,2 V
Khoảng 0,26C	1,67 V	10,0 V
Khoảng 0,6C	1,60 V	9,6 V
Từ 0,6C đến 3C	1,50 V	9,0 V

Nghĩa là khi xe vọt ga lên dốc, mỗi bình tụt xuống 10 V vẫn có thể là bình bình thường. Thứ cần nhìn là chênh lệch giữa các bình cùng lúc, cùng dòng, không phải con số tuyệt đối.

Bộ điều khiển xe điện cắt khi tổng điện áp xuống dưới ngưỡng thấp áp. Datasheet Chaowei 6-DZF-22.5 khuyến nghị đặt bảo vệ thấp áp ở 10,50 V mỗi bình, tương ứng 42 V cho bộ 48 V, 52,5 V cho bộ 60 V và 63 V cho bộ 72 V. Bộ điều khiển chỉ thấy tổng điện áp, không thấy từng bình. Đây là gốc của bệnh "một bình yếu làm cả bộ yếu".

Vì sao một bình yếu làm cả bộ yếu

Các bình nối tiếp có cùng một dòng chạy qua. Bình có dung lượng nhỏ nhất sẽ cạn trước:

• Khi chạy: bình yếu tụt áp nhanh hơn, tổng điện áp chạm ngưỡng ngắt sớm, xe báo hết điện dù các bình khác còn điện. Nếu bộ điều khiển chưa ngắt (vì các bình khỏe còn gánh tổng áp), bình yếu bị phóng quá sâu, xuống dưới 10,5 V, thậm chí gần 0 V. Mỗi lần như vậy bình yếu càng sunfat nặng hơn.
• Khi sạc: sạc chỉ điều khiển tổng điện áp. Bình đầy trước hoặc có nội trở cao sẽ bị đẩy lên áp cao hơn mức của nó, sinh khí, mất nước, nóng lên; bình thiếu thì không bao giờ được nạp đủ. Vòng lặp này làm chênh lệch ngày càng lớn.

Yuasa ghi thẳng trong phần lưu ý: không nên trộn bình khác dung lượng, khác tuổi hoặc khác nhà sản xuất trong một bộ. Thợ sửa xe điện Trung Quốc gọi việc chọn bình đồng đều cho một bộ là "ghép bình" (配组).

Dụng cụ cần có

• Đồng hồ vạn năng số đo điện áp một chiều, độ phân giải 0,01 V, thang tới ít nhất 200 V.
• Ampe kìm một chiều (DC clamp meter) để đo dòng sạc, dòng tải.
• Máy thử phóng điện ắc quy xe điện (放电仪) hoặc tải điện tử (electronic load) đặt được dòng 5 A đến 10 A, có cắt ở 10,5 V và đếm thời gian. Loại cho bình 12 V và loại cho cả bộ 48/60/72 V đều có bán.
• Máy đo nội trở xoay chiều 1 kHz (AC internal resistance meter) nếu có. Không dùng thang ôm của đồng hồ vạn năng để "đo nội trở" bình, cách này vô nghĩa và có thể hỏng đồng hồ.
• Sạc 12 V cho bình chì có giới hạn dòng (để sạc riêng từng bình), cài được điện áp theo datasheet.
• Dụng cụ cách điện, kính bảo hộ, găng tay chịu axit, nước sạch và baking soda để xử lý axit tràn.

Cách kiểm tra từng bước

Bước 1: Quan sát và kiểm tra mối nối

1. Tắt khóa, tháo cầu chì hoặc giắc nguồn chính trước khi đụng vào bình.
2. Nhìn từng bình: vỏ phồng, nứt, cong mặt nắp, rỉ axit (vệt ướt, muối trắng xanh quanh cọc), cọc chảy nhựa. Yuasa yêu cầu thay ngay bình có vết nứt, biến dạng hoặc rò điện dịch; dùng tiếp có thể gây chập, bốc khói, cháy.
3. Ngửi: mùi trứng thối hoặc mùi chua gắt khi sạc là dấu hiệu bình đang sôi khí do quá áp.
4. Kiểm tra ốc cọc và dây nối giữa các bình. Ốc lỏng, cos ôxy hóa làm sụt áp và nóng cọc, triệu chứng giống hệt bình yếu.

Bước 2: Đo điện áp nghỉ từng bình

1. Sạc đầy cả bộ bằng sạc đúng loại, cho tới khi sạc chuyển đèn và chạy thêm thời gian sạc duy trì.
2. Tháo sạc, để yên ít nhất vài giờ, tốt nhất qua đêm (Discover khuyên 24 giờ).
3. Đo điện áp từng bình, ghi lại theo thứ tự bình 1, 2, 3...
4. Đánh giá:
   • Các bình cùng loại, cùng đời, sạc đầy nên nằm sát nhau. Các nguồn sửa chữa tiếng Trung lấy mốc chênh lệch không quá 0,2 V; vượt mức đó là bộ đã lệch, cần ghép lại.
   • Một bình chỉ khoảng 10,5 V đến 10,8 V sau khi sạc đầy: nhiều khả năng một ngăn trong bình đã chập (5 ngăn còn lại x khoảng 2,1 V). Bình này không phục hồi được.
   • Một bình thấp hơn hẳn và tụt dần qua đêm: bình tự phóng mạnh, rò trong.
5. Lưu ý từ nguồn tiếng Trung: bình đo thấp ngay sau khi sạc chưa chắc là bình hỏng, có thể là bình dung lượng lớn hơn nên chưa đầy. Kết luận phải dựa trên điện áp nghỉ sau khi để yên và kết quả thử tải.

Bước 3: Thử phóng điện có tải (bước quyết định)

Phóng từng bình bằng máy phóng hoặc tải điện tử:

1. Bình phải được sạc đầy và để nguội.
2. Đặt dòng phóng theo chế độ 2 giờ của dung lượng danh định: bình 20 Ah phóng 10 A, bình 12 Ah phóng khoảng 5 A đến 6 A (một nguồn Trung Quốc dùng 5 A cho bình 12 Ah và 10 A cho bình 20 Ah). Ngưỡng cắt 10,5 V.
3. Ghi thời gian từ lúc bắt đầu tới khi chạm 10,5 V. Dung lượng thực (Ah) ≈ dòng (A) x thời gian (giờ).
4. Theo datasheet KIJO 6-DZF-20, bình mới phóng 10 A đến 10,5 V cho đủ 20 Ah, tức khoảng 120 phút. Kinh nghiệm thợ Trung Quốc: phóng 10 A được trên 120 phút là ngang bình mới, khoảng 90 phút (tương đương 75% dung lượng danh định) là mức tạm đạt.
5. Nhiệt độ cũng phải gần nhau khi so: datasheet Chaowei ghi dung lượng 2 giờ ở 0°C chỉ còn 85%, ở 40°C là 102% so với 25°C.

Phóng cả bộ và đo từng bình (cách nhanh để tìm bình yếu):

1. Dùng máy phóng cho cả bộ 48/60/72 V với dòng khoảng chế độ 2 giờ, hoặc cho xe chạy thực tế trên đường đến khi gần hết điện.
2. Ở cuối quá trình phóng, đo nhanh điện áp từng bình khi vẫn đang có tải.
3. Bình yếu là bình tụt thấp nhất và tụt nhanh nhất. Một nguồn tiếng Trung cho biết sau khi phóng xong, các bình thường nằm trong khoảng 11 V đến 12 V và chênh nhau trong 0,3 V là bộ còn cân; bình thấp hẳn là bình kém.
4. Một nghiên cứu về ắc quy xe điện tại Estonia cũng kết luận đo điện áp khi xe chạy thực tế trên đường cho thông tin chính xác và hữu ích hơn đo không tải.

Bước 4: Đo nội trở (nếu có máy)

1. Đo bằng máy nội trở xoay chiều 1 kHz khi bình đã sạc đầy. Yuasa cho biết nội trở thấp nhất khi bình đầy và tăng dần khi phóng, nên phải so ở cùng trạng thái.
2. So với datasheet hoặc với bình mới cùng mã. Datasheet Rutrike 6-DZF-20 ghi nội trở không quá 10 mΩ khi đầy. Các con số "bình mới 10 đến 20 mΩ, trên 40 mΩ khó phục hồi" lan truyền trên mạng Trung Quốc chủ yếu từ trang bán máy phục hồi, chỉ nên coi là tham khảo.
3. Bình có nội trở cao vượt hẳn các bình còn lại trong bộ là bình đang hỏng, ngay cả khi điện áp nghỉ còn đẹp.

Bước 5: Kiểm tra sạc

1. Đọc nhãn sạc: phải là sạc cho ắc quy chì đúng số bình (48 V cho 4 bình, 60 V cho 5 bình, 72 V cho 6 bình). Sạc cho pin lithium cùng "48 V" có điện áp cuối khác hẳn, không dùng lẫn.
2. Đo điện áp sạc khi đang có tải (đang sạc bộ bình). Yuasa lưu ý chỉnh và kiểm tra sạc ở trạng thái không tải có thể dẫn tới sạc thiếu, vì điện áp quy định là điện áp đặt lên bình đầy.
3. Đo từng bình trong lúc sạc gần cuối: bình nào vọt cao hơn hẳn các bình khác là bình đang bị nạp quá, sắp mất nước và phồng.

Kết quả bình thường và hỏng

Phép đo	Bình thường	Nghi hỏng
Quan sát	Vỏ phẳng, không rỉ, cọc sạch	Phồng, nứt, rỉ axit, cọc chảy nhựa
Điện áp nghỉ sau sạc đầy, để yên	Khoảng 12,8 V, các bình lệch nhau không quá 0,2 V	Lệch trên 0,2 V; khoảng 10,5 V (chập 1 ngăn)
Điện áp nghỉ khi lấy ra từ xe để lâu	Trên 12,0 V	Dưới 12,0 V, nguy cơ sunfat, khó sạc lại
Phóng chế độ 2 giờ đến 10,5 V (bình 20 Ah, 10 A)	Khoảng 120 phút	Dưới khoảng 90 phút, hoặc ngắn hơn hẳn các bình khác
Đo từng bình cuối lúc phóng cả bộ	Lệch nhau trong khoảng 0,3 V	Một bình tụt thấp và nhanh hơn hẳn
Nội trở 1 kHz khi đầy	Sát datasheet, sát các bình còn lại	Cao vượt hẳn các bình còn lại
Lúc sạc gần cuối	Các bình lên áp đều nhau	Một bình vọt cao, nóng, có mùi

Sunfat hóa, mất nước, phồng bình: ba kiểu hỏng chính

Sunfat hóa (sulfation, 硫化): khi bình để thiếu điện lâu, chì sunfat trên bản cực kết tinh thành tinh thể to và cứng, không chuyển ngược lại được khi sạc. Yuasa giải thích chì sunfat là chất cách điện, sunfat càng nặng thì bình càng khó nhận sạc. Nguyên nhân: để xe lâu không sạc, chạy cạn kiệt rồi để qua đêm, sạc thiếu thường xuyên, sạc bị ngắt sớm. Battery University chia làm hai loại: sunfat mềm (mới hình thành, còn đảo ngược được) và sunfat cứng (bình nằm ở mức điện thấp hàng tuần, hàng tháng), loại sau gần như không cứu được.

Mất nước (失水): sạc quá áp hoặc ở nhiệt độ cao làm nước bị điện phân thành hyđrô và ôxy, thoát ra qua van. Tấm AGM khô dần, dung lượng giảm, nội trở tăng, bình nóng hơn khi sạc. Nhiệt độ cao lại làm phản ứng phụ mạnh hơn, sinh thêm nhiệt. Vòng phản hồi này gọi là thoát nhiệt (thermal runaway) và cũng xảy ra ở ắc quy chì: bình nóng lên, phồng vỏ, có thể nứt và rỉ axit.

Phồng bình: gần như luôn là hậu quả của sạc quá: sạc hỏng không chuyển sang chế độ duy trì, sạc sai điện áp, một bình yếu trong bộ bị các bình khác "ép" lên áp cao, sạc ngay khi bình còn nóng sau khi chạy, để bình sát nguồn nhiệt. Yuasa ghi ngắn gọn: "nhiệt độ giết ắc quy", và khuyến nghị dải 5°C đến 35°C cho sử dụng chu kỳ. Bình phồng không phục hồi được và phải kiểm tra lại sạc trước khi lắp bộ mới.

Phóng quá sâu: Yuasa lưu ý bình bị phóng cạn sẽ nhận dòng rất nhỏ trong khoảng 30 phút đầu do nội trở cao, nên sạc có cảm biến dòng có thể báo "đầy" sai hoặc chuyển sang chế độ duy trì ngay từ đầu. Vì vậy bình cạn lâu ngày cắm sạc thấy đèn xanh ngay không có nghĩa là bình đầy.

"Phục hồi" ắc quy: cái gì có cơ sở, cái gì là quảng cáo

Cách làm	Cơ sở	Hiệu quả thực tế	Rủi ro
Sạc bổ sung từng bình bằng sạc 12 V đúng datasheet	Có. Yuasa hướng dẫn sạc bổ sung ở 2,40 V mỗi ngăn (14,4 V mỗi bình) trong 15 đến 20 giờ, hoặc dòng 0,1C trong 4 đến 6 giờ cho bình cất dưới 6 tháng	Tốt cho bình chỉ bị lệch, sạc thiếu, sunfat nhẹ	Thấp nếu đúng điện áp và giới hạn dòng
Châm nước cất cho bình VRLA mất nước	Có một phần: dung lượng giảm vì thiếu nước, bù nước thì phản ứng chạy lại	Có thể lấy lại một phần dung lượng, thường tạm thời	Phải mở van, trái khuyến cáo hãng, mất bảo hành; châm thừa gây tràn axit, mất khả năng tái hợp khí
Sạc xung, máy phục hồi (脉冲修复)	Lý thuyết: xung áp cao, thời gian ngắn phá lớp tinh thể sunfat. Vài nghiên cứu nhỏ ghi nhận cải thiện ở bình bị sunfat còn mới	Không đảo ngược được sunfat cứng. Battery University gọi cách làm "một cỡ cho tất cả" này là thiếu cơ sở khoa học	Gợn xung làm bình nóng, có thể tạo chập mềm làm tăng tự phóng, ăn mòn lưới cực
Sạc dòng lớn, sạc quá áp để "đánh" sunfat	21ic ghi cách này chỉ có hiệu quả tạm thời	Ngắn hạn	Mất nước, bản cực dương mềm và rụng chất hoạt tính
Đổ dung dịch phục hồi (修复液), phụ gia	21ic ghi phương pháp hóa học tốn kém, làm tăng nội trở, thay đổi điện dịch, tuổi thọ sau sửa ngắn	Không ổn định	Không dùng với bình kín; nhiều sản phẩm không rõ thành phần
Bình phồng, nứt, chập ngăn, đứt cầu nối trong	Không có	Không phục hồi được	Cháy, rò axit nếu tiếp tục dùng

Châm nước cất cho bình VRLA, nếu làm: đây là thao tác phổ biến ở tiệm Trung Quốc (补水), không phải quy trình của nhà sản xuất. Các nguồn tiếng Trung đều nhấn mạnh chỉ dùng nước cất, không dùng nước máy, nước khoáng, không thêm axit. Lượng nước nhỏ, chia đều từng ngăn, để thấm rồi hút bỏ phần thừa đọng trên mặt tấm AGM, đậy lại van, sạc ở dòng nhỏ và theo dõi nhiệt. Chỉ làm cho bình có triệu chứng mất nước rõ (nóng khi sạc, bình nhẹ hơn bình cùng loại, dung lượng tụt mà không phồng). Nói rõ với khách đây là sửa tạm, bình mất bảo hành.

Về các con số quảng cáo: những câu như "phục hồi 80% dung lượng", "dùng thêm 1 đến 2 năm" xuất hiện dày đặc trên trang bán máy phục hồi và bài PR, không kèm dữ liệu thử. Cách duy nhất để biết có hiệu quả là thử phóng điện trước và sau cùng một dòng, cùng nhiệt độ, ghi Ah thực tế. Không có số đo trước và sau thì không thể nói là đã phục hồi.

Ghép bình (配组): chọn bình đồng đều cho một bộ

1. Cùng mã, cùng hãng, cùng đợt sản xuất. Xem mã ngày in trên bình. Yuasa không khuyến nghị trộn khác dung lượng, khác tuổi, khác hãng.
2. Cùng điện áp nghỉ. Sạc đầy từng bình, để yên, đo. Chọn các bình sát nhau nhất. Một cách được nêu trong nguồn sửa chữa tiếng Trung: mắc song song các bình 12 V và sạc vài giờ cho điện áp tự cân bằng, rồi tách ra.
3. Cùng thời gian phóng. Phóng từng bình cùng dòng (chế độ 2 giờ) đến 10,5 V, ghép các bình có thời gian phóng gần nhau. Đây là tiêu chí quan trọng hơn điện áp nghỉ.
4. Cùng nội trở (nếu có máy đo).
5. Lắp đúng: dây nối giữa các bình cùng tiết diện và cùng độ dài, siết ốc đúng lực, để khe hở giữa các bình. Yuasa khuyên khe 5 mm đến 10 mm khi xếp nhiều bình để tản nhiệt.

Thay một bình hay thay cả bộ? Bộ còn mới, chỉ một bình chết sớm (thường do lỗi sản xuất), các bình còn lại thử phóng vẫn đạt: thay một bình cùng mã, cùng đời, hoặc một bình đã được ghép tương đương. Bộ đã dùng lâu, nhiều bình đều tụt dung lượng: thay một bình mới chỉ làm bộ lệch thêm, bình yếu nhất vẫn quyết định quãng đường; nên thay cả bộ. Xe còn bảo hành thì mang ra đại lý, không tự mở bình.

Điện áp sạc theo datasheet

Bảng dưới lấy từ các datasheet tìm được. Chưa có datasheet Tianneng, Chilwee, Leoch công khai cho dòng 6-DZM/6-DZF nên không ghi số của các hãng này; số của từng bình phải lấy đúng datasheet hoặc nhãn trên bình.

Nguồn	Sạc chu kỳ (xe điện) mỗi bình 12 V	Sạc duy trì (float) mỗi bình	Dòng sạc tối đa	Bù nhiệt
Chaowei 6-DZF-22.5	14,65 V đến 14,75 V (25°C)	13,7 V đến 13,8 V	2,3 A đến 2,7 A	2,5 đến 4,0 mV mỗi ngăn mỗi °C
KIJO 6-DZF-20	14,7 V đến 14,9 V (25°C)	13,7 V đến 13,9 V	3,0 A	Không ghi
Rutrike 6-DZF-20	14,7 V đến 14,9 V (25°C)	13,5 V đến 13,8 V	3 A	Không ghi
Yuasa NP (tài liệu ứng dụng chung)	2,35 V đến 2,47 V mỗi ngăn, tức 14,1 V đến 14,8 V	2,25 V đến 2,30 V mỗi ngăn, tức 13,5 V đến 13,8 V	Nên giới hạn 0,25C	-4 mV mỗi ngăn mỗi °C (chu kỳ), tâm 20°C

Đường sạc ba giai đoạn cho cả bộ, theo datasheet Chaowei 6-DZF-22.5 (25°C ± 2°C):

Bộ	Giai đoạn 1	Giai đoạn 2	Giai đoạn 3
4 bình (48 V)	Dòng 6,0 A đến 57,2 V, nghỉ 5 phút	Dòng 2,0 A, áp không đổi 59,2 V	Dòng giảm còn 0,6 A đến 0,2 A, giữ 90 phút
5 bình (60 V)	Dòng 6,0 A đến 71,5 V, nghỉ 5 phút	Dòng 2,0 A, áp không đổi 74,0 V	Như trên
6 bình (72 V)	Dòng 6,0 A đến 85,8 V, nghỉ 5 phút	Dòng 2,0 A, áp không đổi 88,8 V	Như trên

Áp không đổi 59,2 V cho 4 bình tương đương 14,8 V mỗi bình, khớp với dải sạc chu kỳ trong bảng trên.

Bù nhiệt ở khí hậu nóng: theo hệ số -4 mV mỗi ngăn mỗi °C của Yuasa (tâm 20°C), bình làm việc ở 35°C cần giảm khoảng 15 x 4 x 6 = 360 mV, tức khoảng 0,36 V mỗi bình so với mức ở 20°C. Theo hệ số của Chaowei (tâm 25°C), ở 35°C giảm khoảng 10 x (2,5 đến 4,0) x 6 = 0,15 V đến 0,24 V mỗi bình. Sạc không bù nhiệt đặt để sạc nhanh, dùng ngoài nắng nóng là con đường ngắn nhất tới mất nước và phồng bình.

Hiện tượng hỏng thực tế trên xe

Hiện tượng	Nguyên nhân hay gặp	Cách kiểm tra
Sạc báo đầy nhưng đi ngắn hẳn, đồng hồ tụt vạch nhanh khi lên dốc	Một hoặc vài bình mất dung lượng, bộ lệch	Đo điện áp nghỉ từng bình, phóng cả bộ và đo từng bình cuối lúc phóng
Xe giật, tắt khi tăng ga mạnh rồi lại chạy, nhất là lúc yếu điện	Tổng áp tụt chạm ngưỡng ngắt của bộ điều khiển do bình nội trở cao, hoặc ốc cọc lỏng	Đo từng bình và sụt áp trên từng dây nối khi có tải; siết lại cọc
Sạc rất lâu không chuyển đèn, bình nóng, có mùi	Bình chập một ngăn, bình mất nước, sạc hỏng	Đo từng bình lúc gần cuối sạc; đo điện áp và dòng sạc khi có tải
Cắm sạc là chuyển đèn xanh ngay, xe vẫn yếu	Bình phóng cạn lâu ngày, nội trở cao, sạc báo đầy sai	Đo điện áp nghỉ từng bình; sạc riêng bình thấp bằng sạc 12 V có giới hạn dòng
Một bình phồng, vỏ nóng	Bị nạp quá trong bộ lệch, sạc quá áp, nhiệt độ cao	Thay bình, kiểm tra sạc và các bình còn lại
Xe để vài tháng không đi, sạc không vào	Tự phóng dưới 12,0 V mỗi bình, sunfat	Đo từng bình; bình còn trên 12,0 V thử sạc bổ sung rồi phóng kiểm tra
Cọc bình đen, chảy nhựa, dây nối nóng	Ốc lỏng, cos ôxy hóa, tiếp xúc kém	Đo sụt áp trên mối nối khi có tải, làm sạch, thay cos
Rỉ nước chua quanh nắp hoặc đáy hộp bình	Nứt vỏ, van hỏng, châm nước thừa	Thay bình, rửa sạch hộp bình, trung hòa axit
Mùa đông hoặc sáng sớm xe yếu hơn hẳn	Dung lượng chì giảm khi lạnh (Chaowei: 85% ở 0°C)	So với lúc trời ấm; không kết luận bình hỏng chỉ vì lạnh

Khi nào nên thay bình

• Vỏ phồng, nứt, rỉ axit, cọc chảy: thay ngay (Yuasa).
• Bình đo khoảng 10,5 V sau khi sạc đầy (chập ngăn): thay.
• Thử phóng cho dung lượng thấp hẳn so với danh định và so với các bình còn lại, đã sạc bổ sung riêng mà không cải thiện: thay hoặc ghép lại bộ.
• Bình để cạn lâu, điện áp nghỉ dưới 12,0 V, sạc bổ sung xong thử phóng vẫn kém: thay.
• Quãng đường thực tế không còn đáp ứng nhu cầu, dù các bình còn đều: thay cả bộ là hợp lý về kinh tế hơn sửa từng bình.

Tái chế ắc quy chì đúng cách

Ắc quy chì chứa chì và axit sunfuric. Không đập bình lấy chì, không đổ axit xuống cống hay xuống đất. Thôn Đông Mai (Hưng Yên) là ví dụ đau đớn: làng tái chế ắc quy thủ công hơn 30 năm, báo Tiền Phong dẫn kết quả xét nghiệm năm 2012 cho thấy cả 109 trẻ được xét nghiệm đều có chì trong máu vượt ngưỡng.

Cách làm đúng:

1. Giao bình cũ cho đại lý, điểm thu hồi của hãng ắc quy, hoặc đơn vị có giấy phép xử lý chất thải nguy hại.
2. Bình rỉ axit thì đặt đứng trong thùng nhựa chịu axit, không đặt cạnh kim loại, không để chung với rác sinh hoạt.
3. Axit dính tay, mắt: rửa ngay bằng nhiều nước sạch và đi khám (Yuasa).
4. Ắc quy chì thuộc nhóm sản phẩm mà nhà sản xuất, nhập khẩu có trách nhiệm tái chế theo quy định về bảo vệ môi trường, nên bình cũ có giá trị và có đường thu hồi chính thức. Thợ nên gom về đại lý hoặc cơ sở thu gom có phép, không bán cho lò nấu chì thủ công.

An toàn khi làm việc với ắc quy xe điện

• Điện áp bộ 60 V đến 72 V một chiều có thể gây giật, nhất là khi tay ướt. Tháo cầu chì hoặc giắc nguồn chính trước khi tháo bộ điều khiển, tháo bình; làm từng bình, không chạm đồng thời hai đầu bộ.
• Dòng chập rất lớn: cờ lê chạm hai cọc một bình có thể đỏ rực, bắn kim loại nóng. Tháo nhẫn, đồng hồ kim loại, dùng dụng cụ cách điện. Yuasa khuyên đeo găng cách điện khi đấu nối các bình.
• Khí hyđrô khi sạc: sạc ở nơi thoáng, không hút thuốc, không tạo tia lửa gần bình đang sạc hoặc vừa sạc xong. Yuasa yêu cầu thông gió nếu đặt bình trong hộp kín.
• Axit sunfuric: đeo kính, găng khi mở van châm nước hoặc xử lý bình rỉ. Có sẵn nước sạch và baking soda.
• Không sạc bình phồng, bình nóng bất thường. Rút sạc, để bình nguội ở nơi thoáng, rồi mới kiểm tra.
• Pin lithium (nếu xe đã đổi sang lithium): không sạc qua đêm khi pin phồng, không đấu tắt mạch bảo vệ BMS, không dùng sạc chì cho pin lithium và ngược lại. Pin lithium cháy rất khó dập. Xem thêm bài kiểm tra pin lithium và BMS xe điện.
• Không độ tăng áp, tăng dòng: lắp thêm bình để nâng 48 V lên 60 V, hoặc chỉnh bộ điều khiển tăng dòng, làm quá tải bộ điều khiển, động cơ, dây dẫn và chính bộ bình; xe mất bảo hành, dễ cháy MOSFET và có thể vượt giới hạn của loại xe đã đăng ký. Theo các bài phân tích Luật Trật tự, an toàn giao thông đường bộ 2024, xe gắn máy chạy điện là xe có vận tốc thiết kế không quá 50 km/h; độ xe vượt ngưỡng đó là thay đổi loại phương tiện.

Câu hỏi thường gặp

Đo bình thấy 12,8 V là bình còn tốt phải không?

Chưa chắc. Điện áp nghỉ chỉ cho biết bình đang được nạp đầy hay không, không cho biết bình chứa được bao nhiêu. Bình đã mất một nửa dung lượng vẫn có thể đo 12,8 V khi vừa sạc. Phải thử phóng điện có tải mới biết dung lượng thực.

Bộ 48 V, đo cả bộ đủ 51 V thì có cần đo từng bình không?

Có. Ví dụ ba bình 13,0 V và một bình 12,0 V vẫn cộng ra 51 V. Bình 12,0 V đó sẽ cạn trước khi chạy và bị phóng quá sâu. Luôn đo từng bình.

Một bình hỏng, thay một bình mới vào bộ cũ được không?

Được khi bộ còn mới và các bình còn lại thử phóng vẫn đạt. Nếu bộ đã dùng lâu, bình mới lệch hẳn các bình cũ, bộ tiếp tục mất cân bằng và quãng đường không cải thiện nhiều. Khi đó nên thay cả bộ hoặc dùng bình đã được ghép tương đương.

Máy phục hồi ắc quy có đáng mua không?

Với tiệm sửa, máy phóng điện và máy đo nội trở đáng đầu tư hơn. Sạc xung có thể giúp bình bị sunfat nhẹ, còn mới, nhưng không đảo ngược được sunfat cứng, không sửa được bình chập ngăn, phồng hay khô. Đánh giá bằng thử phóng trước và sau, không tin số quảng cáo.

Châm nước cất cho ắc quy khô có được không?

Bình VRLA được thiết kế không cần châm nước. Với bình đã mất nước rõ, tiệm có thể mở van châm nước cất để lấy lại một phần dung lượng, nhưng đây là sửa tạm, mất bảo hành, dễ tràn axit nếu châm thừa. Tuyệt đối không châm axit, nước máy hay nước khoáng.

Ắc quy graphene có phải pin lithium không?

Không. Ắc quy graphene trên xe điện phổ thông vẫn là ắc quy chì axit có thêm vật liệu carbon hoặc graphene. Điện áp, cách sạc, cách kiểm tra như bình chì thường, dùng sạc dành cho ắc quy chì.

Sạc qua đêm có hại bình không?

Với sạc đúng loại, tự chuyển sang chế độ duy trì, sạc đủ thời gian là tốt cho bình chì, vì Battery University lưu ý ắc quy chì cần nhiều giờ mới bão hòa hẳn. Có hại khi sạc hỏng không chuyển chế độ, sạc sai điện áp, bộ bình đã lệch, hoặc sạc ngay khi bình còn nóng sau khi chạy. Bình phồng thì không sạc nữa.

Bao lâu nên kiểm tra bình một lần?

Nên đo điện áp nghỉ từng bình khi thấy quãng đường giảm rõ, trước mùa nắng nóng, và trước khi cất xe lâu. Xe cất kho nên sạc đầy trước khi cất và sạc bổ sung định kỳ; ở nhiệt độ trên 30°C, Yuasa chỉ cho lưu kho vài tháng trước khi phải sạc lại.

Đặt thợ sửa xe điện trên Thuê Thợ 365

Phần lớn ca "xe điện yếu bình" chỉ cần đo đúng từng bình và ghép lại bộ, không phải thay cả bộ đắt tiền. Nhưng nếu bạn không có máy phóng, máy đo nội trở hoặc chưa quen làm với bộ bình 60 V đến 72 V, hãy đặt thợ sửa chữa xe điện gần bạn, hoặc đăng việc nhận báo giá để so sánh trước khi quyết định thay bình.

Đọc thêm: ắc quy yếu, xe không đề được và cách xử lý, sửa sạc xe điện không vào điện, quy trình đo lỗi khi xe điện không chạy, lỗi thường gặp của xe máy điện, xe đạp điện, và các bài khác ở chuyên mục kiến thức cho thợ.