Cẩm nang điện dân dụng: sự cố điện trong nhà và cách xử lý an toàn

Phần lớn sự cố điện trong nhà rơi vào vài nhóm quen thuộc: aptomat nhảy, chập, mất điện một phần, ổ cắm nóng, đèn nhấp nháy và rò điện. Việc bạn tự làm an toàn được chỉ gồm quan sát, gạt aptomat, rút phích và khoanh vùng thiết bị. Mọi thao tác mở ổ cắm, tủ điện hay chạm vào dây nên để thợ điện có chứng chỉ an toàn làm.

Cẩm nang này đi qua từng nhóm sự cố, cách nhận biết, việc nên làm ngay và lúc nào cần gọi thợ. Các bài chuyên sâu hơn nằm trong chuyên mục điện dân dụng.

Hiểu nhanh hệ thống điện trong nhà

Biết điện đi đường nào giúp bạn bình tĩnh hơn khi có sự cố và mô tả cho thợ chính xác hơn.

• Aptomat tổng: cắt toàn bộ điện trong nhà. Cả nhà nên biết vị trí của nó để ngắt nhanh khi có chập cháy.
• Aptomat chống giật (RCCB, ELCB hoặc RCBO): có nút TEST, cắt điện khi phát hiện dòng rò, loại bảo vệ người thường ở mức 30mA.
• Aptomat nhánh (MCB): mỗi cái phụ trách một khu vực như tầng 1, bếp, điều hòa. Nó bảo vệ dây khỏi quá tải và ngắn mạch.
• Dây tiếp địa (nối đất): nối vỏ kim loại của thiết bị xuống đất. Nhiều nhà cũ không có dây này, khiến rò điện nguy hiểm hơn.

Phần từ công tơ trở ra lưới thuộc bên cung cấp điện quản lý, bạn không tự can thiệp. Trong tủ điện, hãy dán nhãn từng aptomat để khi có sự cố biết ngay cần ngắt cái nào.

Nguyên tắc an toàn trước khi xử lý sự cố điện

Thấy khói, tia lửa, mùi khét hoặc có người bị điện giật: ngắt aptomat tổng ngay. Không chạm tay trần vào người đang bị giật, hãy ngắt điện trước hoặc dùng vật khô không dẫn điện để tách ra. Không dùng nước dập lửa do điện.

Ngoài tình huống khẩn cấp, hãy giữ các nguyên tắc sau:

• Lau khô tay, đứng chỗ khô ráo, đi dép khi gạt aptomat hay rút phích.
• Chỉ thao tác trên cần gạt aptomat, công tắc và phích cắm. Không mở nắp ổ cắm, nắp tủ điện.
• Bút thử điện không đủ để kết luận dây đã an toàn. Đừng dựa vào nó để tự sửa.
• Khi không chắc nhánh nào, ngắt aptomat tổng.

Các sự cố điện thường gặp

Sáu nhóm dưới đây là những sự cố hay gặp trong nhà ở. Mỗi nhóm có dấu hiệu và mức độ nguy hiểm khác nhau.

Aptomat hoặc cầu dao chống giật nhảy

Aptomat nhánh (MCB) nhảy vì quá tải hoặc ngắn mạch. Quá tải thường nhảy sau một lúc, khi bật cùng lúc bếp từ, ấm siêu tốc, bình nóng lạnh. Ngắn mạch thì nhảy gần như ngay khi gạt lên. Aptomat chống giật nhảy nghĩa là có dòng điện đi lạc xuống đất qua vỏ thiết bị, nước hoặc dây ngấm ẩm, hay gặp sau mưa, trời nồm.

Cách khoanh vùng là rút hết thiết bị trên nhánh, bật lại aptomat, rồi cắm lại từng thiết bị để tìm thủ phạm. Từng bước chi tiết, bạn xem bài aptomat bật lên là nhảy. Điều quan trọng nhất: không chèn giữ cần gạt, không thay aptomat lớn hơn, không bỏ chống giật.

Chập điện

Chập điện xảy ra khi dây pha chạm trực tiếp vào dây trung tính hoặc vỏ kim loại nối đất. Dòng điện tăng vọt, sinh nhiệt lớn, có thể làm cháy vỏ dây.

Dấu hiệu: tiếng nổ "bụp", tia lửa ở ổ cắm hoặc phích, vết cháy xém, mùi nhựa cháy, aptomat nhảy ngay khi bật lại.

Nên làm:

1. Ngắt aptomat nhánh đó, hoặc aptomat tổng nếu không chắc.
2. Rút phích thiết bị vừa cắm hoặc vừa bật khi chập xảy ra và ngừng dùng nó.
3. Nếu đã rút hết mà bật lên vẫn nhảy, lỗi nằm trong dây hoặc ổ cắm, cần thợ.

Chập hay xảy ra sau khi khoan, đóng đinh lên tường vì mũi khoan cắt vào dây âm tường. Trước khi khoan, nên hỏi thợ về đường đi dây.

Mất điện một phần

Có điện phòng này nhưng mất ở phòng khác thường do:

• Một aptomat nhánh đã nhảy: kiểm tra tủ điện trước tiên.
• Ổ cắm, công tắc hỏng: chỉ một ổ hoặc một đèn mất điện.
• Đầu nối lỏng, cháy trong hộp nối: cả đoạn phía sau điểm nối mất điện, thường có đèn chập chờn trước đó.
• Mất một pha với nhà dùng điện ba pha.
• Lỏng hoặc đứt dây trung tính: điện áp các nhánh có thể dao động mạnh, gây hỏng thiết bị.

Nếu đèn ở một số phòng bỗng sáng chói bất thường trong khi chỗ khác tối đi, hoặc nhiều thiết bị cùng hỏng một lúc, hãy ngắt aptomat tổng và gọi thợ ngay. Đây có thể là dấu hiệu lỏng hoặc đứt dây trung tính.

Nếu cả khu mất điện, đó là sự cố lưới. Nếu chỉ nhà bạn mất mà aptomat tổng vẫn bật, hãy báo bên điện lực vì lỗi có thể nằm trước công tơ.

Ổ cắm, phích cắm nóng

Ổ hơi ấm khi cắm thiết bị công suất lớn có thể chấp nhận. Nóng khó chạm tay, đổi màu, biến dạng hay có mùi nhựa là nguy hiểm.

Nguyên nhân thường gặp là tiếp xúc kém (lá đồng lỏng, phích cắm lỏng), cắm quá nhiều thiết bị qua ổ chia, đầu dây phía sau ổ bắt lỏng lâu ngày, hoặc ổ kém chất lượng.

Hãy rút phích và ngừng dùng ổ đó, ổ đã cháy xém thì ngắt aptomat nhánh. Không cắm bình nóng lạnh, bếp điện, điều hòa qua ổ chia. Khi thay ổ, thợ cũng cần kiểm tra đoạn dây phía sau vì nhiệt có thể đã làm chai vỏ dây.

Đèn nhấp nháy, chập chờn

Cách phân biệt nằm ở phạm vi: một bóng hay nhiều đèn.

• Một bóng nhấp nháy: thường do bóng hoặc bộ nguồn đèn LED sắp hỏng, dùng với công tắc chỉnh sáng không tương thích, hoặc đui, đầu dây lỏng. Tắt công tắc, chờ bóng nguội rồi thay bóng khác thử. Bóng mới vẫn nhấp nháy thì lỗi ở đui, công tắc hoặc dây.
• Nhiều đèn cùng chớp: chớp nhẹ đúng lúc máy bơm, điều hòa khởi động thường không đáng ngại. Chớp liên tục, kèm tiếng lách tách ở tủ điện hoặc aptomat ấm nóng là dấu hiệu đầu nối lỏng, cần thợ kiểm tra sớm.

Rò điện

Rò điện là khi dòng điện thoát ra ngoài đường dây, đi qua vỏ thiết bị, tường ẩm hay đường nước. Đây là sự cố nguy hiểm nhất vì có thể gây điện giật.

Dấu hiệu: chạm vỏ máy giặt, tủ lạnh, vòi nước thấy tê; chống giật hay nhảy; tường quanh ổ cắm ẩm, mốc. Nguồn rò hay gặp là thanh đốt bình nóng lạnh, máy giặt, máy bơm, ổ cắm nhà tắm hoặc ngoài trời, dây đi qua chỗ tường thấm. Rò ở bình nước nóng, bạn xem thêm cẩm nang bình nóng lạnh.

Nên làm:

1. Ngừng dùng thiết bị nghi rò, ngắt aptomat cấp cho nó và rút phích.
2. Nhắc cả nhà không chạm vào vỏ thiết bị hay vòi nước liên quan.
3. Nhấn nút TEST trên aptomat chống giật. Nếu nó không nhảy, thiết bị chống giật đã hỏng.
4. Gọi thợ đo cách điện để tìm đúng nguồn rò.

Dây điện cũ và khi nào cần đi lại dây

Vỏ cách điện của dây lão hóa theo thời gian, nhất là ở chỗ nóng, ẩm hoặc từng quá tải. Nhà xây lâu năm, cải tạo nhiều lần hoặc nay dùng nhiều thiết bị hơn hẳn lúc mới xây cần được chú ý.

Dấu hiệu dây đã xuống cấp:

• Vỏ dây giòn, nứt, đổi màu gần ổ cắm, công tắc.
• Aptomat nhảy thường xuyên dù không dùng nhiều đồ.
• Nhiều ổ cắm, công tắc từng nóng hoặc cháy.
• Dây đi nổi không có ống bảo vệ, nối bằng băng dính nhiều đoạn.
• Không có dây tiếp địa, có dấu hiệu chuột cắn.

Nên tính chuyện đi lại dây khi có nhiều dấu hiệu trên, khi thợ đo thấy cách điện kém ở nhiều nhánh, khi định lắp thêm thiết bị công suất lớn mà dây không đủ cỡ, hoặc khi nhà đang sửa lớn, đục tường, làm trần. Lúc sửa nhà là lúc đi lại dây đỡ tốn kém nhất.

Đi lại dây cần khảo sát: thợ tính tải từng khu vực, chọn cỡ dây và aptomat phù hợp, đi dây trong ống, bổ sung chống giật, tiếp địa và tách nhánh. Đây không phải việc làm tạm bằng cách nối thêm dây vào hệ thống cũ.

Bảng nhận diện nhanh sự cố điện

Dấu hiệu	Nguyên nhân có thể	Tự làm được không?
Aptomat nhánh nhảy khi bật nhiều đồ	Quá tải	Được: giãn thời gian dùng thiết bị
Aptomat nhảy ngay dù đã rút hết thiết bị	Chập dây hoặc ổ cắm	Không: ngắt nhánh, gọi thợ
Chống giật nhảy khi dùng một thiết bị	Thiết bị bị rò	Chỉ ngừng dùng; sửa cần thợ
Một phòng mất điện, aptomat vẫn bật	Ổ, công tắc hỏng, đầu nối lỏng	Không: cần thợ kiểm tra
Chỗ sáng chói chỗ tối, nhiều đồ cùng hỏng	Lỏng hoặc đứt dây trung tính	Không: ngắt aptomat tổng, gọi thợ ngay
Ổ cắm nóng, đổi màu, mùi nhựa	Tiếp xúc kém, quá tải	Chỉ rút phích; thay ổ cần thợ
Một bóng đèn nhấp nháy	Bóng, bộ nguồn LED	Được: thay bóng thử khi đã tắt công tắc
Chạm vỏ thiết bị, vòi nước thấy tê	Rò điện	Không: ngắt điện, gọi thợ
Nhấn TEST mà chống giật không nhảy	Thiết bị chống giật hỏng	Không: cần thay ngay

Bảng giá sửa điện tham khảo

Giá chỉ để bạn hình dung, thực tế tùy khu vực, tình trạng đường dây, độ khó thi công và vật tư:

Hạng mục	Khoảng giá tham khảo
Kiểm tra, dò tìm lỗi chập hoặc rò điện	150.000 – 400.000đ
Thay ổ cắm, công tắc (tiền công mỗi cái)	50.000 – 150.000đ
Thay aptomat nhánh (tiền công, chưa gồm vật tư)	100.000 – 250.000đ
Lắp hoặc thay aptomat chống giật (tiền công)	150.000 – 350.000đ
Sửa, thay đèn, máng đèn (tiền công)	80.000 – 200.000đ
Xử lý chập, rò trong tường	Báo giá sau kiểm tra
Đi lại dây một phần hoặc cả nhà	Báo giá sau kiểm tra

Việc liên quan dây âm tường hay đi lại dây khó báo giá đúng qua điện thoại. Trên Thuê Thợ 365, đây là việc báo giá sau kiểm tra: thợ tới xem tận nơi, gửi báo giá trong app, bạn đồng ý mới làm.

Khi nào nên gọi thợ?

• Aptomat nhảy ngay cả khi đã rút hết thiết bị.
• Chống giật nhảy liên tục mà không tìm ra thiết bị gây rò.
• Có mùi khét, tia lửa, vết cháy xém ở ổ cắm, công tắc, tủ điện.
• Ổ cắm hoặc aptomat nóng bất thường.
• Một phần nhà mất điện mà aptomat vẫn bật.
• Chạm vào vỏ thiết bị hoặc vòi nước thấy tê.
• Muốn lắp thêm chống giật, tiếp địa, tách nhánh hoặc đi lại dây.

Trên Thuê Thợ 365, việc điện chỉ giao cho thợ đã xác minh CCCD và có chứng chỉ an toàn điện. Bạn có thể đặt thợ điện theo việc, hoặc đăng việc mô tả sự cố để thợ gần bạn gửi khoảng giá. Tiền công trả trực tiếp cho thợ và được bảo hành theo từng việc.

Câu hỏi thường gặp

Aptomat chống giật nhảy có phải do aptomat hỏng không?

Phần lớn là do có rò điện thật ở một thiết bị hoặc đoạn dây. Aptomat hỏng cũng có thể nhảy vô cớ nhưng ít gặp hơn. Hãy khoanh vùng từng nhánh, từng thiết bị trước.

Ổ cắm hơi ấm có sao không?

Hơi ấm khi đang cắm thiết bị công suất lớn có thể bình thường. Nóng khó chạm tay, đổi màu, có mùi nhựa là bất thường, cần ngừng dùng và thay ổ.

Đèn LED vẫn chớp nhẹ khi đã tắt công tắc là do đâu?

Thường do công tắc đang ngắt dây trung tính thay vì dây pha, hoặc dòng nhỏ đi qua công tắc có đèn báo. Cần thợ kiểm tra lại cách đấu, vì ngắt sai dây cũng khiến đui đèn vẫn có điện khi tắt.

Có nên tự thay ổ cắm, công tắc không?

Chỉ khi bạn có kiến thức điện cơ bản, biết ngắt đúng nhánh và kiểm tra đã hết điện. Đấu sai hoặc bắt lỏng ốc có thể gây nóng, chập về sau.

Nhà cũ có bắt buộc đi lại toàn bộ dây không?

Không nhất thiết. Thợ có thể đo cách điện từng nhánh, chỉ thay đoạn xuống cấp và bổ sung chống giật, tiếp địa. Đi lại toàn bộ hợp lý khi dây hỏng nhiều chỗ hoặc nhà đang sửa lớn.

Nhà chưa có dây tiếp địa có nguy hiểm không?

Thiếu tiếp địa thì khi thiết bị rò, vỏ thiết bị có thể mang điện cho tới lúc có người chạm vào. Nên bổ sung tiếp địa cho thiết bị vỏ kim loại như bình nóng lạnh, máy giặt, tủ lạnh, kèm aptomat chống giật.

Sự cố điện không nên để "dùng tạm rồi tính". Nếu nhà bạn có một trong các dấu hiệu trên, hãy đặt thợ điện có chứng chỉ an toàn tới kiểm tra, hoặc đăng việc để thợ gần bạn báo giá trước khi quyết định. Mọi việc đều có bảo hành tiền công, cần hỗ trợ gấp bạn gọi tổng đài 0969 906 669.