Chọn và lắp aptomat chống giật cho nhà ở: MCB, RCCB, RCBO, ELCB, 30 mA, loại AC hay A, sơ đồ tủ điện

Muốn chống giật cho người trong nhà, bạn cần thiết bị chống dòng rò (RCD) có dòng tác động không quá 30 mA. Đó có thể là RCCB (chỉ chống rò, luôn phải có MCB đi kèm) hoặc RCBO (chống rò và quá tải trong một thiết bị). Loại A hợp với nhà có nhiều đồ điện tử, sạc xe điện cần loại B hoặc loại A kèm phát hiện dòng rò DC 6 mA. Dòng định mức của aptomat chọn theo cỡ dây, không chọn theo tải. Bình nóng lạnh, điều hòa, bếp từ nên đi mạch riêng. Nút TEST nên bấm hằng tháng.

Bài này dành cho chủ nhà đang xây mới, sửa nhà hoặc muốn lắp thêm chống giật vào tủ điện cũ, và cho thợ điện cần đối chiếu tiêu chuẩn. Nếu aptomat nhà bạn đang nhảy liên tục, hãy đọc bài aptomat cứ bật lên là nhảy trước. Nếu ổ cắm nóng, chảy nhựa, xem bài ổ cắm, công tắc bị nóng chảy, có mùi khét.

MCB, RCCB, RCBO, ELCB khác nhau thế nào?

Tên gọi	Bảo vệ cái gì	Không bảo vệ được gì	Tiêu chuẩn sản phẩm (theo catalogue hãng)
MCB (aptomat tép, cầu dao tự động)	Quá tải và ngắn mạch, tức là bảo vệ dây	Dòng rò nhỏ qua người. Người chạm điện 30 mA thì MCB 16 A không hề biết	IEC 60898
RCCB (cầu dao chống dòng rò)	So dòng đi và dòng về. Lệch quá ngưỡng (30, 100, 300 mA) thì cắt	Quá tải, ngắn mạch. Phải có MCB hoặc cầu chì bảo vệ phía trước	IEC 61008
RCBO	Gộp MCB và RCCB: quá tải, ngắn mạch và dòng rò	Không có, nếu chọn đúng dòng và đúng loại	IEC 61009
ELCB	Tên gọi cũ, dùng lẫn lộn ở Việt Nam. Hàng Nhật (Panasonic, Mitsubishi) gọi là ELCB loại vừa chống rò vừa có bảo vệ quá dòng như RCBO. Có nơi gọi RCCB là ELCB	Cần đọc thông số trên mặt thiết bị để biết nó có bảo vệ quá tải hay không	Tùy hãng

Vài điểm quan trọng từ quy chuẩn và tài liệu hãng:

• RCCB không tự bảo vệ quá tải. Tờ hướng dẫn RCCB Resi9 K60 của Schneider ghi: theo IEC 60364, mỗi RCCB phải được bảo vệ bằng thiết bị chống quá dòng phù hợp, MCB lắp phía trước đảm bảo việc này. Tài liệu hỏi đáp RCCB của ABB (2024) cũng ghi dòng làm việc lớn nhất không được vượt dòng định mức của RCCB, và phải bảo vệ bằng cầu chì hoặc MCB.
• Phải luồn cả dây pha và dây trung tính qua RCD. Schneider ghi rõ RCCB chỉ làm việc đúng khi cả dây pha và dây trung tính đều đấu vào thiết bị. QCVN 12:2014/BXD (quy chuẩn hệ thống điện nhà ở và nhà công cộng) điều 2.3.3.1 cũng yêu cầu RCD phải cách ly được tất cả các dây dẫn đang có điện của mạch nó bảo vệ.
• ELCB kiểu tác động bằng điện áp là loại cũ, bị cấm. QCVN 12:2014/BXD điều 2.3.3.2: phải dùng RCD tác động bằng dòng điện, không được dùng RCD tác động bằng điện áp. Loại bán trên thị trường hiện nay ghi IEC 61008 hoặc IEC 61009 đều là loại tác động bằng dòng điện.
• Mặt thiết bị cho biết hết. Dòng định mức (ví dụ 32 A), dòng tác động (IΔn 30 mA), đường cong ngắt nếu là RCBO (B, C), ký hiệu loại (AC, A, F, B) và tiêu chuẩn. Chụp ảnh mặt thiết bị gửi thợ là cách nhanh nhất để thợ tư vấn.

Vì sao là 30 mA?

Catalogue cầu dao của Sino Việt Nam minh họa mức nguy hiểm theo cường độ dòng qua người: khoảng 0,5 mA đã có cảm giác kim châm, 10 mA co cơ, 30 mA liệt hô hấp, 75 mA rung tim không phục hồi, 1 A ngưng tim. Vì vậy:

• Bảo vệ người dùng RCD 30 mA. QCVN 12:2014/BXD điều 2.4.2.6 ghi khi dùng RCD làm bảo vệ bổ sung thì dòng dư tác động danh định không được vượt quá 30 mA. Điều 2.3.3.4 yêu cầu RCD không quá 30 mA cho các mạch có dùng dụng cụ cầm tay.
• Nhà tắm bắt buộc. QCVN 12:2014/BXD điều 2.10.2.4: khu vực có bồn tắm hoặc vòi sen phải dùng RCD không lớn hơn 30 mA cho tất cả các mạch, trừ mạch điện áp siêu thấp được cách ly chỉ cấp cho một thiết bị.
• Ổ cắm dùng chung. TCVN 7447-4-41:2010 (tương đương IEC 60364-4-41:2005) quy định bảo vệ bổ sung bằng RCD không quá 30 mA cho ổ cắm dùng chung bởi người không chuyên. Theo các bản tóm tắt chúng tôi đọc được, bản 2005 áp cho ổ cắm đến 20 A và thiết bị di động dùng ngoài trời đến 32 A. Các bản sửa đổi sau của quy định điện nước Anh (BS 7671, dựa trên IEC 60364) đã nâng ngưỡng ổ cắm lên 32 A. Chúng tôi chưa đọc toàn văn TCVN 7447-4-41, phần chi tiết ngoại lệ cần đối chiếu bản gốc.
• 100 mA, 300 mA không chống giật cho người. Tờ hướng dẫn Schneider Resi9 K60 ghi: 30 mA để bảo vệ người khi chạm trực tiếp; 300 mA để bảo vệ khi chạm gián tiếp và chống cháy do dòng rò. QCVN 12:2014/BXD điều 2.5.2.2 dùng RCD có dòng tác động tối đa 0,5 A cho mục đích chống cháy. Nếu cửa hàng chỉ còn loại 100 mA, đừng mua về làm "chống giật" cho nhà tắm.
• Thời gian cắt. Catalogue LS ghi RCBO dòng RKP cắt dòng rò trong không quá 0,1 giây; catalogue Sino ghi RCCB dòng VLL45N, SL68N và RCBO SOL45E, SOL68E cắt dưới 0,1 giây. ABB ghi giới hạn an toàn theo tiêu chuẩn ở 2 lần IΔn là 150 ms.

Chọn loại AC, A, F hay B

Ký hiệu loại in trên mặt RCD (chữ hoặc hình sóng). Theo tài liệu hỏi đáp RCCB của ABB:

• Loại AC: chỉ nhận dòng rò xoay chiều hình sin.
• Loại A: như AC, thêm dòng rò dạng xung một chiều (sinh ra từ mạch chỉnh lưu trong đồ điện tử).
• Loại F: như A (bản chống cắt nhầm), thêm dòng rò tần số cao đến 1 kHz.
• Loại B: như F, thêm dòng rò một chiều phẳng.

Bản tin kỹ thuật chọn RCD của BEAMA (hiệp hội ngành điện Anh, soạn cùng Schneider, Eaton, Hager, Legrand, Siemens và các hãng khác, 2017) đưa bảng ví dụ dưới đây. Bản tin cũng nhấn mạnh: luôn đọc hướng dẫn của hãng thiết bị khi chọn loại RCD.

Loại	Thiết bị điển hình theo BEAMA
AC	Tải thuần trở, không có linh kiện điện tử: thanh đốt bình nóng lạnh, lò hoặc bếp dùng thanh nhiệt, máy nước nóng trực tiếp, đèn sợi đốt, halogen
A	Thiết bị một pha có linh kiện điện tử: bộ nguồn, thiết bị IT và đa phương tiện, máy giặt không điều tần, dimmer, driver LED, bếp từ, inverter một pha, sạc xe điện có dòng rò DC phẳng dưới 6 mA. Loại A dùng được cả cho chỗ cần loại AC
F	Thiết bị điều tần: một số máy giặt, máy rửa bát, máy sấy (motor đồng bộ), một số dụng cụ điện cầm tay, một số bộ điều khiển điều hòa dùng biến tần
B	Thiết bị điện tử ba pha: biến tần, UPS, sạc xe điện có dòng rò DC phẳng trên 6 mA, hệ điện mặt trời (PV)

Áp dụng cho nhà ở:

• Nhà bây giờ hầu như mạch nào cũng có đồ điện tử (driver LED, sạc điện thoại, tivi, máy giặt inverter, bếp từ). Theo bảng của BEAMA và trang hướng dẫn chọn RCD của Hager, các thiết bị này thuộc nhóm loại A. Vì vậy với nhánh ổ cắm, nhánh bếp, nhánh máy giặt, nên chọn loại A cho RCCB, RCBO. Loại A cũng dùng được ở chỗ chỉ cần loại AC.
• Kiểm tra lại hàng đang bán. Ví dụ catalogue LS ghi RCBO dòng RKP và RKS là loại AC; dòng RKJ và RCCB RKN có cả phiên bản A và AC. Catalogue Sino chúng tôi đọc không ghi loại AC hay A cho RCCB, RCBO. Khi mua, xem ký hiệu trên mặt thiết bị hoặc hỏi nhà phân phối.
• Không đặt loại "thấp" phía trước loại "cao". BEAMA ghi: không lắp RCD loại AC phía trước RCD loại A, F hoặc B; không lắp loại A phía trước loại F hoặc B; không lắp loại F phía trước loại B. Dòng rò mà RCD phía sau được chọn để nhận có thể làm RCD phía trước mất tác dụng. ABB cũng ghi muốn chọn lọc thì RCD phía trước phải nhận được ít nhất các dạng sóng như RCD phía sau.
• Sạc ô tô điện: IEC 60364-7-722 (TCVN 7447-7-722:2023) yêu cầu mỗi điểm sạc có RCD 30 mA riêng, loại B, hoặc loại A kèm thiết bị phát hiện dòng rò DC 6 mA. Chi tiết cho từng loại wallbox VinFast ở bài lắp sạc ô tô điện VinFast tại nhà.
• Điện mặt trời có inverter hòa lưới: BEAMA xếp PV vào nhóm cần loại B. Nhiều inverter có giám sát dòng rò bên trong và hãng sẽ ghi loại RCD được phép lắp phía trước, luôn theo sách hướng dẫn của inverter. Xem thêm bài inverter điện mặt trời báo lỗi.

Chọn dòng định mức theo dây (TCVN 9207:2012)

Nguyên tắc: aptomat bảo vệ dây. TCVN 9207:2012 (đặt đường dẫn điện trong nhà ở và công trình công cộng) điều 10.5: khi bảo vệ bằng aptomat, dòng cho phép lâu dài của dây (đã nhân hệ số hiệu chỉnh theo nhiệt độ, cách lắp, số mạch đi chung) phải lớn hơn hoặc bằng dòng định mức của aptomat. QCVN 12:2014/BXD điều 2.3.4.1 thêm chiều ngược lại: dòng định mức của thiết bị bảo vệ không được nhỏ hơn dòng làm việc lâu dài lớn nhất của mạch. Tức là:

Dòng tải lớn nhất ≤ dòng định mức aptomat ≤ dòng cho phép của dây (đã hiệu chỉnh)

Bảng dưới là tính toán minh họa của chúng tôi từ Bảng B.52.2 của TCVN 9207:2012 (dây đồng cách điện PVC, mạch một pha, luồn ống đặt trên tường, kiểu B1, 30 °C) và các hệ số 40 °C (0,87), hai mạch đi chung ống (0,80) của cùng tiêu chuẩn. Cấp dòng aptomat lấy theo dãy phổ biến 6, 10, 16, 20, 25, 32, 40 A.

Dây đồng	Dòng cho phép B1, 30 °C	Một mạch, trần nóng 40 °C	Aptomat tối đa	Hai mạch chung ống, 40 °C	Aptomat tối đa
1,5 mm²	17,5 A	15,2 A	10 A	12,2 A	10 A
2,5 mm²	24 A	20,9 A	20 A	16,7 A	16 A
4 mm²	32 A	27,8 A	25 A	22,3 A	20 A
6 mm²	41 A	35,7 A	32 A	28,5 A	25 A

Thêm vài quy định tối thiểu: QCVN 12:2014/BXD điều 2.1.5.1 và TCVN 9207:2012 Bảng 2 yêu cầu dây đồng tối thiểu 1,5 mm² cho mạch chiếu sáng, 2,5 mm² cho mạch ổ cắm, mạch động lực; 4 mm² từ tủ tầng đến tủ phòng; 6 mm² cho trục đứng cấp cho một hoặc nhiều tầng. Cách tính chi tiết với các kiểu đi dây khác có trong bài ổ cắm, công tắc bị nóng chảy, mục chọn dây theo dòng điện.

Đường cong ngắt B, C, D. Catalogue Sino tóm tắt theo IEC 60898: kiểu B cắt tức thời từ 3 đến 5 lần dòng định mức, dùng cho tải thuần trở (lò, máy nước nóng, bếp điện); kiểu C cắt từ 5 đến 10 lần, cho tải thông thường như đèn, ổ cắm, động cơ nhỏ; kiểu D cắt từ 10 đến 20 lần, cho mạch có dòng khởi động lớn. Ở chế độ quá tải, MCB không cắt ở 1,13 lần dòng định mức trong 1 giờ và phải cắt dưới 1 giờ ở 1,45 lần (với aptomat đến 63 A). Nhà ở phần lớn dùng kiểu C.

RCCB cũng có dòng định mức. Ví dụ RCCB 25 A 30 mA không được để dòng tải đi qua nó vượt 25 A, kể cả khi mỗi MCB phía sau đều nhỏ. Nếu RCCB đứng sau aptomat tổng 40 A thì RCCB nên có dòng định mức ít nhất 40 A, hoặc chia tải ra nhiều RCCB.

Sơ đồ tủ điện gia đình

Bản tin BEAMA so sánh các cách bố trí chống rò trong tủ điện gia đình. Chúng tôi tóm lại ba phương án hay dùng ở Việt Nam:

Phương án	Bố trí	Ưu điểm	Nhược điểm
1. Một RCCB tổng 30 mA cho cả nhà	Aptomat tổng, RCCB 30 mA, rồi các MCB nhánh	Rẻ, ít chỗ	Rò ở một nhánh làm mất điện cả nhà, kể cả đèn. Rò nhỏ cộng dồn từ nhiều thiết bị dễ làm nhảy vặt
2. Chia nhóm (BEAMA gọi là split load)	Aptomat tổng, rồi 2 hoặc 3 RCCB 30 mA, mỗi RCCB cấp một nhóm MCB (ví dụ nhóm ổ cắm, nhóm nhà tắm). Có thể thêm RCD tổng 100 hoặc 300 mA loại trễ (S) để chống cháy	Rò ở nhóm nào chỉ mất điện nhóm đó	RCD phía trước phải là loại trễ và chọn đúng ngưỡng, nếu không sẽ nhảy cả hai
3. Mỗi nhánh một RCBO 30 mA	Aptomat tổng, rồi từng nhánh dùng RCBO	BEAMA gọi đây là phương án đầy đủ nhất: nhánh nào lỗi chỉ nhánh đó mất điện, dễ tìm lỗi	Đắt nhất, tủ cần nhiều chỗ hơn

Về chọn lọc khi có hai tầng RCD, tài liệu ABB ghi hai điều kiện: thời gian cắt của RCD phía trước phải dài hơn thời gian cắt tối đa của RCD phía sau, và dòng tác động của RCD phía trước ít nhất bằng 3 lần RCD phía sau. Hai RCCB 30 mA thường đặt nối tiếp nhau thì không đảm bảo chọn lọc. BEAMA cũng lưu ý RCD loại trễ không dùng để bảo vệ người.

Ví dụ tủ điện nhà phố 3 tầng một pha (minh họa, thợ phải tính lại theo nhà bạn):

1. Aptomat tổng 2 cực sau công tơ, dòng định mức theo dây từ công tơ vào và công suất đăng ký với điện lực.
2. Mỗi tầng một nhánh chiếu sáng: MCB 10 A, dây 1,5 mm². Có thể đặt sau một RCCB 30 mA loại A.
3. Mỗi tầng một nhánh ổ cắm: RCBO 30 mA loại A, 16 A hoặc 20 A tùy dây 2,5 mm² đi thế nào (xem bảng trên).
4. Mỗi bình nóng lạnh một mạch riêng: RCBO 30 mA. Ví dụ tài liệu Ariston cho máy nước nóng trực tiếp Aures Easy 3,5 kW (15,9 A) ghi dây 2,5 mm² và aptomat 20 A, nối trực tiếp, không nên dùng phích và ổ cắm. Máy 4,5 kW (20,5 A) ghi dây 4 mm² và aptomat 32 A. Nhà tắm thuộc vùng QCVN bắt buộc RCD 30 mA cho mọi mạch. Bình có sẵn phích chống giật vẫn nên có RCD ở tủ, xem thêm bài bình nóng lạnh không nóng, kiểm tra rơ le chống giật và thay bình nóng lạnh, lắp đặt đúng.
5. Mỗi điều hòa một mạch riêng: tài liệu kỹ thuật điều hòa Panasonic CS/CU-RE9, RE12, RE15JKE-1 (model bán ở châu Âu) yêu cầu mạch điện độc lập, ổ cắm đơn, phích 15/16 A có nối đất hoặc aptomat 16 A, không dùng dây nối dài. Máy lớn hơn theo nhãn và sách hướng dẫn. Điều hòa inverter nên dùng RCD loại A trở lên; BEAMA xếp một số bộ điều khiển điều hòa dùng biến tần vào nhóm loại F. Xem thêm lắp điều hòa đúng kỹ thuật.
6. Bếp từ một mạch riêng: sách hướng dẫn bếp từ đôi Sơn Hà SHK-8126 ghi nguồn chỉ cấp riêng cho bếp, không dùng bộ chia, có aptomat cố định để ngắt bếp. Dây và aptomat tính theo tổng công suất in trên nhãn. Ví dụ minh họa: bếp ghi 4.000 W thì dòng khoảng 4.000 / 220 ≈ 18,2 A; dây 4 mm² một mạch, trần nóng 40 °C chịu khoảng 27,8 A theo bảng trên, nên dùng aptomat 20 A hoặc 25 A. Bếp từ thuộc nhóm cần RCD loại A theo BEAMA.
7. Máy bơm, đèn sân, ổ ngoài trời: RCBO 30 mA riêng, vì đây là nhánh hay rò khi mưa. Tách riêng thì rò ngoài sân không làm tối cả nhà.
8. Sạc ô tô điện: mạch riêng, RCD riêng theo bài sạc xe đã nêu.
9. Ghi nhãn từng aptomat (tầng 2 ổ cắm, nóng lạnh WC tầng 3...). Khi có sự cố, người nhà ngắt đúng nhánh mà không phải đoán.

Vị trí tủ: QCVN 12:2014/BXD điều 2.1.12.8 cấm lắp tủ điện dưới hoặc trong phòng vệ sinh, phòng tắm, chỗ rửa, phòng giặt; điều 2.1.12.5 yêu cầu ở nơi dễ ngập thì tủ phải cao hơn mức nước ngập cao nhất có thể xảy ra; điều 2.1.12.7 yêu cầu chỗ khô ráo, dễ tới để thao tác, trong hộp hoặc hộc tường có cửa bảo vệ.

Tiếp địa: RCD có rồi vẫn cần

• RCD và tiếp địa bổ sung cho nhau. Catalogue Sino giải thích sự cố dòng rò xảy ra khi vỏ máy bị chạm điện (với hệ thống có dây nối đất) hoặc khi người chạm trực tiếp. Có dây tiếp địa, vỏ bình nóng lạnh vừa chạm điện là dòng rò đi xuống đất và RCD cắt ngay. Không có tiếp địa, vỏ máy mang điện âm thầm cho đến khi có người chạm vào, lúc đó RCD mới cắt, nếu nó còn hoạt động.
• Quy chuẩn yêu cầu gì. QCVN 12:2014/BXD điều 2.4.2.2: sơ đồ TT và TN-S phải lắp RCD để bảo vệ chống chạm vỏ. Điều 2.4.2.3 đặt điều kiện RA × Ia ≤ 50, trong đó RA là điện trở nối đất (Ω), Ia là dòng tác động (với RCD là IΔn), 50 V là điện áp an toàn. Điều 2.1.13.2 bắt buộc dùng ổ cắm có cực nối đất.
• Ví dụ tính: với RCD 30 mA, RA × 0,03 ≤ 50 nghĩa là RA không quá khoảng 1.667 Ω theo công thức. Đây là giới hạn lý thuyết, cọc tiếp địa nhà ở phải làm tốt hơn nhiều để còn bền theo mùa khô, mùa mưa. Một số hãng ghi con số riêng cho thiết bị của họ, ví dụ wallbox VinFast 7,4 kW ghi không quá 8 Ω, wallbox 11 kW ghi không quá 4 Ω. Thiết bị nào có yêu cầu riêng thì làm theo hãng.
• Không nối dây tiếp địa (PE) vào dây trung tính (N) để "có tiếp địa". QCVN 12:2014/BXD điều 2.3.2.1 cấm luồn dây PE qua mạch từ của RCD, tức dây PE đi thẳng tới thanh tiếp địa, không đấu vào RCD.
• Liên kết đẳng thế ở nhà tắm: QCVN 12:2014/BXD điều 2.10.2.4 yêu cầu liên kết đẳng thế phụ cùng với RCD 30 mA cho khu vực bồn tắm, vòi sen.

Nút TEST: bấm bao lâu một lần?

Nút TEST (chữ T) tạo một dòng rò giả qua điện trở bên trong. Bấm khi RCD đang đóng và có điện, thiết bị phải nhảy ngay. Tài liệu từng hãng ghi như sau:

Hãng, tài liệu	Tần suất theo tài liệu	Ghi chú thêm
Sino (catalogue cầu dao, hình hướng dẫn lắp RCBO)	Ấn nút mỗi tháng 1 lần	In ngay cạnh nút trên hình lắp đặt
LS (catalogue RCBO, RCCB)	Nhãn in trên mặt thiết bị dòng RKJ-b ghi TEST MONTHLY	Chúng tôi không thấy hướng dẫn tần suất bằng chữ trong catalogue
ABB (hỏi đáp RCCB, 2024)	6 tháng một lần nếu địa phương không có quy định khác	Tờ hướng dẫn RCCB đời cũ F660 của ABB ghi lặp lại hằng tháng
Schneider (tờ hướng dẫn RCCB Resi9 K60)	Định kỳ, theo tiêu chuẩn bảo trì áp dụng; bấm thử ngay sau khi lắp	Không dùng nút TEST để tắt RCCB. Bấm không nhảy là RCCB không có điện hoặc đã hỏng
Panasonic (hướng dẫn aptomat chống rò bán ở Nhật, qua đoạn trích)	Định kỳ bấm nút thử, kiểm tra cần gạt về vị trí trip và nút báo rò màu vàng bật ra	Bấm không nhảy là hỏng, nhờ thợ kiểm tra, thay. Không dùng nút thử để tắt nguồn

Cơ quan an toàn sản phẩm tiêu dùng Singapore (CPSO) khuyên người dân bấm thử RCCB mỗi tháng. Tóm lại: bấm mỗi tháng một lần là đáp ứng mọi hãng ở trên.

Cách bấm cho chủ nhà:

1. Báo người trong nhà trước, vì các mạch sau RCD sẽ mất điện. Tắt máy tính bàn, thiết bị đang chạy dở.
2. Tay khô, đứng chỗ khô. Bấm nút T một lần, dứt khoát.
3. RCD phải nhảy ngay. Gạt lên lại.
4. Không nhảy: không bấm đi bấm lại nhiều lần. Ghi lại, gọi thợ kiểm tra và thay. RCD không nhảy khi bấm TEST thì coi như nhà không có chống giật.
5. Nhà nhiều RCBO thì bấm từng cái.

Nút TEST chỉ kiểm tra cơ cấu cắt bên trong. Nó không cho biết thời gian cắt thực tế, cũng không kiểm tra cọc tiếp địa. Phần này thợ đo bằng máy (xem dưới).

Bạn tự làm được gì

• Mở cửa tủ, chụp ảnh mặt từng aptomat: dòng định mức, chữ mA, ký hiệu loại, tên hãng. Đếm xem nhà có bao nhiêu nhánh, nhánh nào không có chống rò.
• Kiểm tra nhà tắm: mạch bình nóng lạnh, ổ cắm máy sấy tóc trong nhà tắm có đi qua RCD 30 mA không. Nếu không, đây là việc cần làm đầu tiên.
• Bấm TEST hằng tháng như trên, ghi ngày vào giấy dán trong cửa tủ.
• Xem ổ cắm có lỗ tiếp địa không, và máy giặt, tủ lạnh, bình nóng lạnh có dây tiếp địa không.
• Không tự đấu tủ điện. Thay, lắp aptomat, RCD là việc trên phần có điện áp nguy hiểm, có cả phía trước aptomat tổng mà bạn không cắt được. Việc của bạn là chọn phương án và kiểm tra thợ làm đúng.
• Khi mua thiết bị: chọn hàng có nguồn gốc rõ ràng, trên mặt ghi rõ IEC 61008 (RCCB) hoặc IEC 61009 (RCBO), 30 mA, loại A nếu có.

Phần dành cho thợ: lắp đặt và đo kiểm

Trước khi lắp

• Khảo sát tải từng nhánh, tiết diện và cách đi dây thực tế. Tính dòng cho phép theo TCVN 9207:2012 (Bảng B.52.2 và các hệ số B.52.14, B.52.17), rồi chọn aptomat theo điều 10.5. Không giữ aptomat to hơn dây cũ chỉ vì chủ nhà quen.
• Kiểm tra sơ đồ nối đất của nhà: có cọc riêng không, dây PE có đi tới từng ổ không. Đo điện trở nối đất.
• Đo điện trở cách điện từng nhánh trước khi đưa vào RCD. Nhánh cũ cách điện kém sẽ làm RCD mới nhảy ngay khi đóng.

Khi đấu

• Dây pha và trung tính của mỗi mạch phải đi qua cùng một RCD (Schneider, QCVN 12 điều 2.3.3.1). Không dùng chung dây trung tính giữa mạch có RCD và mạch không có RCD, hoặc giữa hai RCD khác nhau: RCD sẽ thấy dòng lệch và nhảy vô cớ, hoặc không bảo vệ được. QCVN 12:2014/BXD điều 2.1.2.6 chỉ cho dùng chung dây trung tính khi nhận biết được và có thiết bị cách ly tất cả dây tải điện.
• Không lắp thiết bị cắt một cực vào dây trung tính (QCVN 12 điều 2.3.1.3). Nhánh dùng MCB một cực thì cực đó phải nằm trên dây pha.
• Dây PE không qua RCD, đi thẳng thanh tiếp địa (QCVN 12 điều 2.3.2.1).
• Siết đầu cốt theo mô men hãng ghi. Ví dụ tờ hướng dẫn RCCB Resi9 K60 của Schneider ghi 3,5 N·m, dây 1 đến 35 mm² (hoặc 1 đến 25 mm² tùy cực). Đầu dây lỏng là nguyên nhân hàng đầu của nóng, cháy tủ.
• RCCB đứng sau aptomat tổng phải có dòng định mức không nhỏ hơn aptomat phía trước, hoặc có MCB bảo vệ đúng cấp (ABB, Schneider).
• Hai tầng RCD: tầng trên loại S (trễ), dòng tác động ít nhất 3 lần tầng dưới, loại dạng sóng ít nhất bằng tầng dưới (ABB, BEAMA).

Sau khi lắp

1. Bấm TEST từng RCD, từng RCBO khi có điện.
2. Nếu có máy đo RCD: đo thời gian cắt ở IΔn và ở 5 IΔn, so với thông số hãng (ví dụ LS RKP không quá 0,1 giây). Đo cả dòng tác động thực tế.
3. Đo điện trở nối đất, ghi lại kết quả.
4. Ghi nhãn từng nhánh, dán sơ đồ một sợi trong cửa tủ.
5. Bàn giao: loại thiết bị, dòng định mức, loại AC hay A, kết quả đo, hướng dẫn chủ nhà bấm TEST hằng tháng.

Nhảy vặt sau khi lắp RCD mới: thường do dòng rò nền cộng dồn của nhiều thiết bị có tụ lọc nguồn trên cùng một RCD, ẩm ở hộp nối ngoài trời, hoặc trung tính đấu chéo giữa các mạch. ABB ghi khi tổng dòng rò bình thường của tải lớn thì nên chia ra nhiều RCD trên các nhánh chính thay vì một RCD tổng. Cách khoanh vùng từng nhánh có trong bài aptomat cứ bật lên là nhảy.

An toàn

• Chỉ thợ có chuyên môn mới đấu tủ điện. Phía trước aptomat tổng vẫn có điện từ công tơ dù bạn đã gạt aptomat xuống. Thợ phải cắt điện, kiểm tra không còn điện bằng dụng cụ đo trước khi chạm vào dây. Trên Thuê Thợ 365, việc điện giao cho thợ đã xác minh danh tính.
• Không nối tắt, tháo bỏ RCD vì hay nhảy. RCD nhảy là có rò thật cần tìm.
• Không thay aptomat to hơn dây cho đỡ nhảy. Dây sẽ quá nhiệt trước khi aptomat kịp cắt.
• Không nối PE vào N, không lấy ống gas làm cọc tiếp địa. QCVN 12:2014/BXD điều 2.2.2.2 cấm dùng đường ống dẫn chất có khả năng gây cháy nổ làm điện cực nối đất.
• Tủ điện bị ướt, có mùi khét, tia lửa: không chạm vào, cắt aptomat tổng nếu tiếp cận an toàn, gọi thợ. Cháy điện không dập bằng nước khi chưa cắt điện, gọi 114.
• RCD 30 mA giảm mạnh nguy cơ tử vong nhưng không làm cho việc chạm điện trở thành vô hại. Chạm cùng lúc pha và trung tính (không có dòng đi xuống đất) thì RCD không nhận ra. Đừng ỷ vào RCD để làm việc khi có điện.

Câu hỏi thường gặp

Nhà đã có MCB rồi, có cần lắp thêm chống giật không?

Có. MCB chỉ cắt khi quá tải hoặc ngắn mạch, dòng vài chục mA qua người không làm MCB nhảy. Chống giật cho người là việc của RCD 30 mA. QCVN 12:2014/BXD bắt buộc RCD 30 mA cho mọi mạch ở khu vực nhà tắm, và yêu cầu RCD cho sơ đồ TT, TN-S để chống chạm vỏ.

Nên dùng một RCCB tổng hay mỗi nhánh một RCBO?

Một RCCB tổng rẻ nhưng rò ở đâu cũng mất điện cả nhà. Mỗi nhánh một RCBO đắt hơn nhưng nhánh nào lỗi chỉ nhánh đó tắt, và BEAMA đánh giá là phương án đầy đủ nhất. Phương án giữa là chia nhóm: hai hoặc ba RCCB 30 mA, mỗi cái cho một nhóm mạch, và dùng RCBO riêng cho bình nóng lạnh, điều hòa, mạch ngoài trời.

RCD 100 mA có chống giật được không?

Không đủ để bảo vệ người. Schneider ghi 30 mA là mức bảo vệ người khi chạm trực tiếp, còn 300 mA để chống cháy và chạm gián tiếp. QCVN 12:2014/BXD cũng ghi RCD bảo vệ bổ sung không được vượt 30 mA.

Loại AC rẻ hơn, dùng có sao không?

Với mạch chỉ có thanh đốt (bình nóng lạnh kiểu cũ, máy nước nóng trực tiếp không có bo điện tử) thì loại AC vẫn đúng theo BEAMA. Mạch có bếp từ, máy giặt, điều hòa inverter, tivi, sạc, đèn LED thì nên dùng loại A trở lên. Sạc ô tô điện không dùng loại AC.

Bình nóng lạnh có phích chống giật rồi, ở tủ có cần RCD nữa không?

Nên có. Phích chống giật chỉ bảo vệ phần sau phích. Dây từ tủ tới ổ cắm, chính ổ cắm và các thiết bị khác trong nhà tắm vẫn cần RCD 30 mA, đó là yêu cầu của QCVN 12:2014/BXD cho mọi mạch trong khu vực bồn tắm, vòi sen. Tài liệu Ariston cho máy nước nóng trực tiếp còn khuyên nối trực tiếp, không dùng phích và ổ cắm.

Bấm TEST mà RCD không nhảy thì làm sao?

Kiểm tra RCD có đang có điện không (aptomat tổng có đang bật). Có điện mà vẫn không nhảy thì theo Schneider và Panasonic là thiết bị hỏng, cần thay. Đừng bấm liên tục, đừng tháo ra tự sửa. Trong lúc chờ thợ, hạn chế dùng nhà tắm và thiết bị ngoài trời.

Nhà không có cọc tiếp địa thì lắp RCD có tác dụng không?

Có tác dụng một phần: khi người chạm vào chỗ có điện và dòng đi qua người xuống đất, RCD vẫn cắt. Nhưng nếu vỏ máy bị chạm điện, không có tiếp địa thì dòng không có đường đi, vỏ máy mang điện cho đến khi có người chạm vào. Nên làm cả tiếp địa và RCD, QCVN 12:2014/BXD yêu cầu ổ cắm có cực nối đất.

Lắp thêm RCD xong nhà hay nhảy, có phải RCD lỗi không?

Thường không phải. RCD mới đang phát hiện dòng rò đã có từ trước: dây cũ cách điện kém, hộp nối ngoài trời ẩm, thanh đốt bình nóng lạnh rò, hoặc trung tính các mạch đấu chéo nhau. Thợ cần đo cách điện từng nhánh và kiểm tra dây trung tính. Bạn có thể khoanh vùng trước theo bài aptomat cứ bật lên là nhảy.

Đặt thợ trên Thuê Thợ 365

Lắp chống giật đúng cách gồm chọn loại RCD, tính aptomat theo dây, tách mạch riêng cho bình nóng lạnh, điều hòa, bếp, kiểm tra tiếp địa và đo kiểm trước khi đóng điện. Bạn có thể tìm thợ điện gần nhà hoặc đăng việc nhận báo giá, kèm ảnh tủ điện hiện tại và danh sách thiết bị lớn trong nhà để thợ tư vấn phương án. Thợ trên Thuê Thợ 365 đã được xác minh, báo giá trực tiếp với bạn trước khi làm, và tiền công được bảo hành. Muốn đọc thêm, xem cẩm nang điện dân dụng và sự cố điện trong nhà.