Khoan tường treo kệ: chọn tắc kê nở, ốc vít đúng loại cho bê tông, gạch lỗ, thạch cao

Khoan tường treo kệ chắc hay không phụ thuộc vào ba thứ: tường làm bằng gì, tắc kê có hợp với loại tường đó không, và mũi khoan có đúng cỡ không. Cùng một chiếc tắc kê nở nhựa 8 mm, theo bảng thông số của Rawlplug, tải khuyến nghị khi kéo ra là khoảng 0,86 kN trong gạch đặc nhưng chỉ 0,26 kN trong gạch lỗ và 0,13 kN trong tấm thạch cao. Chọn sai tắc kê là kệ sẽ xệ hoặc bung dù vít vẫn siết chặt.

Bài này giúp bạn nhận ra loại tường, chọn tắc kê và ốc vít đúng loại, đọc tải trọng trong catalogue Fischer, Hilti, Rawlplug, tránh khoan trúng dây điện, ống nước âm tường, và làm an toàn với bụi khoan. Nếu bạn đang treo tivi, đọc bài riêng treo tivi lên tường: chọn khung, khoan đúng kỹ thuật, vì tivi có thêm chuẩn VESA và yêu cầu riêng của hãng.

Khoan tường treo kệ: nhận biết loại tường trước

Bạn có thể tự đoán loại tường trước khi gọi thợ:

• Gõ tay. Tiếng đặc, chắc là bê tông hoặc gạch đặc. Tiếng bộp rỗng, vang là vách thạch cao hoặc tường gạch lỗ có chỗ rỗng.
• Xem bụi khoan thử ở một lỗ nhỏ chỗ khuất. Bụi xám, khoan nặng tay là bê tông. Bụi đỏ cam là gạch nung. Mũi khoan đang nặng bỗng "hụt" xuống là vừa khoan vào lỗ rỗng của gạch lỗ. Bụi trắng mịn, khoan rất nhẹ là thạch cao.
• Vị trí trong nhà. Cột, dầm, vách thang máy thường là bê tông. Tường ngăn phòng nhà phố hay xây gạch ống (gạch lỗ). Căn hộ mới có thể có vách thạch cao hoặc vách tấm nhẹ.
• Hỏi bản vẽ. Căn hộ chung cư thường có bản vẽ hoàn công ghi loại tường, hỏi ban quản lý hoặc chủ đầu tư.

Lưu ý: số liệu tải của các hãng châu Âu đo trên gạch tiêu chuẩn châu Âu (gạch lỗ đứng, gạch rỗng có cường độ ghi rõ). Gạch ống lỗ ngang phổ biến ở Việt Nam có vách mỏng và lỗ nằm ngang, khả năng giữ tắc kê chưa xác nhận từ tài liệu hãng. Với loại gạch này, nên coi số liệu "gạch lỗ" của hãng là mức cao nhất có thể đạt, không phải mức chắc chắn.

Chọn tắc kê nở cho từng loại tường

Loại tường	Tắc kê nên dùng	Ghi chú
Bê tông	Tắc kê nở nhựa; tải nặng dùng tắc kê nở kim loại (bu lông nở)	Lỗ phải đủ sâu, cách mép đủ xa
Gạch đặc	Tắc kê nở nhựa	Giữ tốt, gần bằng bê tông với tắc kê nhựa
Gạch lỗ, gạch ống	Tắc kê nhựa loại dài hoặc loại "đa năng" có khả năng thắt nút; tải nặng dùng keo cấy với ống lưới	Tắc kê nở ngắn dễ rơi vào lỗ rỗng, không bám
Vách thạch cao	Tắc kê thạch cao: loại xoắn (tự taro) cho đồ nhẹ, loại bật/bướm cho đồ nặng hơn	Tải thấp, nên bắt vào thanh khung xương nếu được

Tắc kê nhựa (tắc kê nở)

Tắc kê nở nhựa là loại hay gặp nhất. Khi vặn vít vào, thân tắc kê nở ra ép vào thành lỗ. Nó giữ tốt trong vật liệu đặc. Tờ thông số tắc kê đa năng UNO của Rawlplug cho thấy rõ sự chênh lệch giữa các loại tường. Tải khuyến nghị chịu kéo cho một tắc kê, không tính ảnh hưởng mép tường và khoảng cách:

Tắc kê UNO	Bê tông C20/25	Gạch đặc	Gạch lỗ đứng 15 MPa	Gạch rỗng 15 MPa	Thạch cao ≥ 12,5 mm
Ø6	0,48 kN	0,71 kN	0,21 kN	0,21 kN	0,08 kN
Ø8	0,48 kN	0,86 kN	0,26 kN	0,26 kN	0,13 kN
Ø10	0,99 kN	1,00 kN	0,26 kN	0,34 kN	0,12 kN

Quy đổi gần đúng: 1 kN tương đương khoảng 102 kg lực. Như vậy một tắc kê UNO Ø8 trong gạch đặc có tải khuyến nghị khoảng 88 kg lực, trong gạch lỗ khoảng 27 kg lực, trong thạch cao khoảng 13 kg lực.

Fischer công bố số liệu tương tự cho tắc kê hai thành phần DuoPower. Bản catalogue hệ inch của hãng ghi tải cho phép (đã áp hệ số an toàn 4,0) của cỡ 1/4 inch: 100 lbf (khoảng 45 kg) chịu kéo trong bê tông đặc, 55 lbf (khoảng 25 kg) trong khối bê tông rỗng, 30 lbf (khoảng 14 kg) trong tấm thạch cao 1/2 inch. Con số khác Rawlplug vì khác sản phẩm, khác cách thử và hệ số an toàn, nhưng xu hướng giống nhau: tường rỗng giữ kém hơn nhiều.

Tắc kê nở kim loại

Với kệ nặng, giá treo tủ bếp trên tường bê tông, thợ thường dùng tắc kê nở kim loại (bu lông nở). Tải của từng loại phụ thuộc cỡ, độ sâu chôn và mác bê tông, phải tra đúng bảng của sản phẩm cụ thể. Tắc kê kim loại cần vật liệu đặc để nở, không dùng cho gạch lỗ hay thạch cao.

Gạch lỗ: tắc kê dài hoặc keo cấy

Gạch lỗ khó nhất vì tắc kê nở ngắn rơi đúng vào khoảng rỗng thì không có gì để ép. Hai hướng xử lý theo tài liệu hãng:

• Tắc kê đa năng, loại dài. Fischer giới thiệu DuoPower là loại có thể nở, gập hoặc "thắt nút" tùy vật liệu, và các cỡ dài 6 x 50, 8 x 65, 10 x 80 đặc biệt hợp với vật liệu rỗng nhờ độ sâu neo lớn hơn.
• Keo cấy với ống lưới. Hilti có hệ keo HIT-1 dùng kèm ống lưới HIT-SC cho gạch có lỗ. Keo đùn qua lưới, đông lại thành khối bám vào vách gạch. Tài liệu kỹ thuật của Hilti (bản Bắc Mỹ, 10/2017) ghi tải cho phép chịu kéo 410 lb (1,8 kN) cho thanh ren 1/4 inch chôn 86 mm trong gạch có lỗ, đã áp hệ số an toàn 6. Hilti ghi rõ đây chỉ là giá trị tham khảo vì cường độ gạch có lỗ rất khác nhau. Fischer có hệ tương tự là ống neo FIS H N có lưới, dùng với keo FIS.

Vách thạch cao: xoắn hay bướm

Thạch cao giữ tải kém nhất, nên chọn loại tắc kê chuyên dùng và đọc kỹ con số:

• Tắc kê thạch cao xoắn (tự taro). Fischer GK (nhựa) và GKM (kim loại) vặn thẳng vào tấm. Tải khuyến nghị của hãng cho một tắc kê: 0,07 kN với tấm 9,5 mm, 0,08 kN với tấm 12,5 mm (khoảng 8 kg lực), 0,11 kN với hai lớp 12,5 mm. Hợp cho tranh, đèn nhỏ, hộp ổ cắm.
• Tắc kê bật (kiểu bướm). Loại này bung cánh phía sau tấm, dàn lực ra rộng hơn. Với tắc kê nhựa bật DuoTec 10 của Fischer, tải khuyến nghị trong tấm 12,5 mm là 0,20 kN (khoảng 20 kg lực) khi khung xương cách nhau 625 mm, và 0,36 kN khi điểm bắt gần khung, khoảng cách 120 mm. Hai lớp 12,5 mm lên 0,43 đến 0,59 kN. Hãng ghi đây là giá trị tham khảo, phụ thuộc vật liệu và tay nghề. DuoTec 10 cần lỗ khoan 10 mm, tấm dày tối thiểu 12 mm và khoảng rỗng phía sau ít nhất 40 mm.

Vách thạch cao mà cần treo tủ, kệ sách nặng thì nên bắt vào thanh khung xương hoặc gia cố khung từ trước. Trần thạch cao cũng vậy, treo đồ nặng vào tấm dễ làm nứt, xem trần thạch cao bị nứt, võng, ẩm.

Tải trọng trên catalogue nghĩa là gì?

Đọc bảng tải của Fischer, Hilti, Rawlplug cần phân biệt ba loại con số:

• Tải đặc trưng (characteristic, NRk): giá trị thử nghiệm, chưa trừ an toàn. Không dùng trực tiếp.
• Tải thiết kế (design, NRd): đã chia hệ số vật liệu, dùng cho tính toán kỹ thuật.
• Tải khuyến nghị (recommended, Nrec hoặc Frec) hay tải cho phép (allowable): đã tính hệ số an toàn, là con số chủ nhà và thợ nên nhìn. Ví dụ Rawlplug UNO Ø8 trong gạch đặc: tải đặc trưng 3,00 kN, tải thiết kế 1,20 kN, tải khuyến nghị 0,86 kN.

Vài điều cần nhớ khi áp vào kệ thật:

• Con số là cho một tắc kê, trong điều kiện không gần mép, không gần tắc kê khác. Rawlplug UNO Ø8 yêu cầu khoảng cách tới mép và giữa hai tắc kê tối thiểu 64 mm, tường dày tối thiểu 80 mm. Fischer DuoPower yêu cầu cách mép ít nhất bằng một chiều dài tắc kê.
• Kệ treo bằng ke (bát) chữ L chịu lực đòn bẩy: đồ đặt càng xa tường, vít trên cùng càng bị kéo mạnh. Kệ sâu, chất sách nặng nên dùng nhiều điểm bắt và tắc kê cỡ lớn hơn.
• Tải của hãng tính khi lắp đúng: đúng cỡ mũi khoan, đủ sâu, đúng cỡ vít. Lỗ khoan to hay vít nhỏ hơn quy định là tải giảm.

Chọn ốc vít và mũi khoan đúng cỡ

Mũi khoan. Đường kính mũi khoan bằng đường kính tắc kê: tắc kê Ø6 khoan mũi 6, Ø8 khoan mũi 8. Lỗ khoan sâu hơn chiều dài tắc kê. Ví dụ Rawlplug UNO Ø8 dài 32 mm cần lỗ sâu tối thiểu 42 mm, Ø6 dài 28 mm cần lỗ sâu 38 mm.

Cỡ vít. Mỗi tắc kê có khoảng cỡ vít riêng. Rawlplug UNO Ø8 dùng vít 4,5 đến 6 mm, Ø6 dùng vít 3,5 đến 5 mm. Bảng tải của Fischer DuoPower tính theo cỡ vít lớn nhất cho phép, nên chọn vít to nhất trong khoảng mà tắc kê nhận.

Chiều dài vít. Fischer cho công thức: chiều dài vít = chiều dài tắc kê + độ dày vật treo + một lần đường kính vít. Ví dụ tắc kê dài 40 mm, ke dày 3 mm, vít 5 mm thì vít cần khoảng 48 mm, chọn vít 50 mm. Vít ngắn quá thì tắc kê không nở hết.

Chế độ khoan. Bê tông dùng khoan búa hoặc khoan bê tông với mũi hợp kim. Gạch lỗ thì dồn búa mạnh dễ làm vỡ vách lỗ, khiến tắc kê mất chỗ bám. Fischer có dòng mũi khoan Pointer M thiết kế giảm lực búa truyền xuống để bảo vệ vách gạch lỗ (theo đoạn giới thiệu trên trang sản phẩm của hãng). Kinh nghiệm thi công phổ biến là khoan gạch lỗ, gạch men ốp tường ở chế độ xoay không búa, rồi chỉ bật búa khi đã qua lớp men vào phần bê tông.

Tránh khoan trúng dây điện, ống nước âm tường

Đây là rủi ro lớn nhất khi khoan tường treo kệ. Khoan trúng dây điện có thể gây giật, chập; trúng ống nước thì rò âm tường và phải đục tường sửa.

Quy ước đi dây theo phương thẳng. Ở Anh, quy chuẩn lắp đặt điện BS 7671 (điều 522.6.202) quy định dây chôn trong tường nông hơn 50 mm phải nằm trong "vùng cho phép": trong phạm vi 150 mm tính từ mép trần hoặc góc tường, hoặc chạy thẳng đứng hay nằm ngang tới công tắc, ổ cắm. Ngoài vùng đó dây phải có vỏ kim loại nối đất hoặc biện pháp tương đương, và nhà ở phải có thiết bị chống dòng rò 30 mA. Ở Việt Nam, chúng tôi chưa đọc được toàn văn TCVN 9207:2012 về đặt đường dẫn điện trong nhà để xác nhận quy định tương tự, và thực tế nhiều nhà thợ đi dây chéo cho nhanh. Vì vậy:

• Coi khu vực thẳng đứng phía trên, phía dưới và ngang hai bên mỗi ổ cắm, công tắc, đèn là vùng có thể có dây. Tránh khoan ở đó.
• Không tin hoàn toàn vào quy ước, nhà cũ, nhà tự sửa có thể đi dây bất kỳ.
• Tường sau bồn rửa, lavabo, bình nóng lạnh, tường nhà tắm và bếp thường có ống nước. Ống thường chạy thẳng tới vòi, van.

Dùng máy dò tường. Máy dò dân dụng tìm được kim loại và dây đang có điện ở độ sâu giới hạn. Ví dụ Bosch ghi máy GMS 120-27 dò dây đang có điện sâu tối đa 50 mm, kim loại không nhiễm từ (như ống đồng) tối đa 120 mm, khung gỗ tối đa 30 mm. Dây đang tắt điện thì chế độ dò dây điện không báo, chỉ còn trông vào chế độ dò kim loại. Máy này không liệt kê khả năng dò ống nhựa, nên ống PPR, PVC âm tường gần như không dò được bằng loại máy này. Máy dò chỉ giúp giảm rủi ro, không thay thế việc xem bản vẽ và quan sát.

Cẩn thận hơn ở nhà có dấu hiệu rò nước. Đồng hồ nước vẫn quay khi khóa hết vòi, tường có vệt ẩm thì đừng khoan gần đó trước khi tìm ra chỗ rò, xem phát hiện rò rỉ nước âm tường khi đồng hồ nước vẫn quay.

An toàn khi khoan tường: bụi, mắt, điện

• Bụi khoan. Theo tờ hướng dẫn của OSHA (cơ quan an toàn lao động Mỹ), khoan bê tông, gạch và vật liệu chứa silic tạo bụi silic tinh thể hô hấp được; hít lâu ngày có thể gây tổn thương phổi không hồi phục. OSHA khuyên dùng chụp hút bụi gắn máy hút có bộ lọc hiệu suất từ 99% trở lên, và khi làm trong phòng kín cần thông gió thêm. Ở nhà, ít nhất nên đeo khẩu trang chống bụi, kê máy hút bụi hứng ngay dưới mũi khoan, đóng cửa phòng khác.
• Mắt. Đeo kính bảo hộ, nhất là khi khoan trên đầu hoặc khoan gạch men, đá dễ văng mảnh.
• Điện. Nếu nghi có dây trong vùng khoan, ngắt aptomat khu vực đó trước. Dùng máy khoan có tay cầm phụ, giữ chắc để mũi không trượt.
• Thang. Khoan trên cao thì dùng thang chữ A vững, có người giữ, không đứng trên ghế xoay.
• Thổi bụi lỗ khoan. Bụi trong lỗ làm tắc kê bám kém. Dùng bơm thổi hoặc máy hút để làm sạch lỗ trước khi đóng tắc kê, tránh thổi bằng miệng vào mặt.

Bạn tự làm được gì?

Treo kệ nhẹ (giá gia vị, kệ trang trí, móc treo) trên tường bê tông hoặc gạch đặc là việc chủ nhà có kinh nghiệm dùng khoan có thể tự làm:

1. Xác định loại tường bằng cách gõ và khoan thử ở chỗ khuất.
2. Dò dây điện, ống nước; tránh vùng thẳng đứng, nằm ngang quanh ổ cắm, công tắc, vòi nước.
3. Ước tổng khối lượng kệ cộng đồ đặt lên, chia cho số tắc kê, so với tải khuyến nghị trên bao bì hoặc tờ thông số. Nên chừa dư.
4. Đánh dấu bằng thước thủy, khoan đúng cỡ mũi, đủ sâu, làm sạch lỗ.
5. Đóng tắc kê bằng mặt tường, bắt vít đúng cỡ, siết vừa tay đến khi chặt. Siết quá có thể làm tắc kê xoay trong lỗ.

Phần cho thợ: lỗi hay gặp làm kệ bung

• Lỗ bị rộng. Khoan bằng mũi mòn hoặc lắc tay làm lỗ loe, tắc kê không nở đủ. Lỗ đã hỏng thì dời vị trí ít nhất một khoảng bằng khoảng cách tối thiểu của tắc kê, hoặc dùng keo cấy.
• Tắc kê ngắn trong lớp vữa trát dày. Lớp vữa không chịu lực. Tắc kê phải xuyên qua lớp trát vào gạch, bê tông. Chọn tắc kê dài hơn khi lớp trát dày.
• Dùng tắc kê nở cho gạch lỗ. Tải chỉ còn khoảng một phần ba so với gạch đặc theo số liệu Rawlplug, chưa kể gạch ống lỗ ngang Việt Nam có thể còn thấp hơn. Với kệ nặng, chuyển sang keo cấy với ống lưới hoặc tắc kê dài loại cho vật liệu rỗng.
• Bắt sát mép tường, mép cửa. Gạch, bê tông dễ vỡ mép khi tắc kê nở. Giữ khoảng cách mép theo tờ thông số.
• Treo tủ bếp, kệ sách vào vách thạch cao không gia cố. Bắt vào khung xương hoặc gia cố trước khi ốp tấm.
• Không hỏi chủ nhà về đường dây, ống nước. Hỏi trước, dò trước, và ngắt aptomat khu vực nếu cần.

Khi nào nên gọi thợ?

• Kệ, tủ nặng (tủ bếp treo, kệ sách, bồn rửa treo tường) hoặc treo trên đầu người.
• Tường gạch lỗ, vách thạch cao mà cần treo đồ nặng.
• Không rõ đường dây điện, ống nước trong tường, hoặc tường gần bếp, nhà tắm.
• Phải khoan trên đá, gạch men đắt tiền hoặc kính.
• Trần cao, cần thang và hai người.

Trước khi gọi thợ, nên hỏi rõ giá theo điểm khoan hay theo việc, có tính vật tư không, xem thêm kinh nghiệm thuê thợ sửa chữa tại nhà, hỏi giá trước.

Câu hỏi thường gặp

Tắc kê nhựa 6 ly chịu được bao nhiêu kg?

Tùy loại tường và sản phẩm. Theo bảng của Rawlplug cho tắc kê UNO Ø6, tải khuyến nghị chịu kéo là 0,71 kN (khoảng 72 kg lực) trong gạch đặc, 0,48 kN trong bê tông, 0,21 kN (khoảng 21 kg lực) trong gạch lỗ và 0,08 kN (khoảng 8 kg lực) trong thạch cao. Đó là cho một tắc kê lắp đúng kỹ thuật.

Tường gạch ống có treo kệ được không?

Được với kệ nhẹ và vừa, nhưng tải thấp hơn nhiều so với gạch đặc. Dùng tắc kê dài loại cho vật liệu rỗng, nhiều điểm bắt. Kệ nặng thì dùng keo cấy với ống lưới. Khả năng chịu tải của gạch ống lỗ ngang Việt Nam chưa có số liệu từ tài liệu hãng.

Vách thạch cao treo kệ được không?

Được với đồ nhẹ. Fischer ghi tắc kê xoắn GK chỉ khoảng 0,08 kN cho tấm 12,5 mm, tắc kê bật DuoTec 10 từ 0,20 đến 0,36 kN tùy khoảng cách khung. Đồ nặng hãy bắt vào khung xương hoặc gia cố.

Khoan mũi bao nhiêu cho tắc kê 8 ly?

Mũi 8 mm. Lỗ sâu hơn chiều dài tắc kê; ví dụ Rawlplug UNO Ø8 dài 32 mm cần lỗ sâu tối thiểu 42 mm.

Vít dài bao nhiêu là đủ?

Theo Fischer: chiều dài tắc kê cộng độ dày vật treo cộng một lần đường kính vít. Vít quá ngắn thì tắc kê không nở hết.

Làm sao biết trong tường có dây điện?

Tránh các vùng thẳng đứng và nằm ngang quanh ổ cắm, công tắc, đèn; dùng máy dò tường. Máy dò như Bosch GMS 120-27 chỉ dò dây đang có điện tới độ sâu 50 mm và không dò ống nhựa, nên vẫn phải cẩn thận.

Tắc kê bị xoay trong lỗ, vít không chặt thì làm sao?

Lỗ đã rộng hoặc tắc kê sai cỡ. Đừng nhét thêm que, giấy. Dời sang vị trí mới cách lỗ cũ đủ khoảng cách, dùng tắc kê cỡ lớn hơn, hoặc dùng keo cấy.

Có cần đeo khẩu trang khi khoan tường không?

Nên đeo. OSHA cảnh báo bụi silic từ khoan bê tông, gạch có thể gây tổn thương phổi không hồi phục khi hít lâu ngày. Đeo thêm kính bảo hộ và hút bụi ngay tại mũi khoan.

Đặt thợ trên Thuê Thợ 365

Gửi cho thợ ảnh bức tường, kích thước và khối lượng ước tính của kệ, vị trí ổ cắm, vòi nước gần đó, thợ sẽ chọn trước loại tắc kê, mũi khoan phù hợp. Bạn có thể tìm thợ lắp đặt, khoan treo đồ gần nhà, hoặc đăng việc để nhận báo giá. Thợ trên Thuê Thợ 365 đã được xác minh danh tính, báo giá trực tiếp trước khi làm để bạn đồng ý rồi mới bắt đầu, và tiền công được bảo hành theo điều khoản của nền tảng.