Lắp máy nước nóng trực tiếp: dây điện, aptomat, chống giật và nhà nước yếu

Lắp máy nước nóng trực tiếp đúng cách gồm ba việc: kéo đường dây riêng từ tủ điện, có aptomat và công tắc 2 cực đặt ngoài nhà tắm; nối đất thật để bộ chống giật ELCB trong máy làm việc được; và bảo đảm nước đủ áp lực để máy kích. Máy 4,5 kW kéo khoảng 20,5 A, gần gấp đôi một bình nóng lạnh 2,5 kW, nên không cắm qua ổ cắm, không câu chung dây với đèn hay ổ cắm nhà tắm. Nhà nước yếu thì chọn bản có bơm trợ lực, hoặc cân nhắc dùng bình gián tiếp.

Bài này viết theo sách lắp đặt của Panasonic (DH-4U), Ariston (Aures Easy), Stiebel Eltron (DS EC), Centon (Forza, thị trường Malaysia), đối chiếu QCVN 12:2014/BXD, TCVN 9207:2012 và tài liệu từ Trung Quốc: Hiệp hội Đồ điện gia dụng Trung Quốc (CHEAA), Hội Người tiêu dùng Thiên Tân, Sở Cơ điện Hồng Kông (EMSD). Nếu máy đã lắp mà không nóng hoặc nhảy ELCB, xem bài máy nước nóng trực tiếp không nóng, báo lỗi.

Trước khi lắp máy nước nóng trực tiếp: kiểm tra 5 điều

Điều cần có	Vì sao	Theo tài liệu
Đường dây riêng từ tủ điện, có aptomat riêng	Máy kéo dòng lớn, dây chung dễ nóng, sụt áp	Centon: mạch điện độc lập; Ariston, Panasonic: nối cố định qua MCB
Công tắc 2 cực, khe hở tiếp điểm từ 3 mm, đặt ngoài tầm tay người đang tắm	Cắt cả pha lẫn trung tính khi sửa, không chạm được lúc ướt	Panasonic, Ariston, Centon (Stiebel ghi 3,5 mm)
Dây tiếp đất nối vào máy	ELCB và vỏ máy cần tiếp đất mới an toàn	Cả bốn hãng ghi "máy phải được nối đất"
Aptomat chống giật (RCD) 30 mA trở xuống cho mạch nhà tắm	Quy chuẩn Việt Nam bắt buộc cho mọi mạch ở khu vực có vòi sen	QCVN 12:2014/BXD điều 2.10.2.4
Áp lực nước đủ ngưỡng của máy	Không đủ thì máy không bật	Panasonic 9,8 kPa (bản không bơm), Ariston Aures Easy 3.5 là 20 kPa

Hội Người tiêu dùng Thiên Tân (Trung Quốc) trong "Cảnh báo tiêu dùng" năm 2006 về bình nước nóng điện, được Haier đăng lại, ghi rằng khi nhà không đủ điều kiện dùng điện an toàn hoặc không có nối đất tin cậy, người bán phải từ chối bán và từ chối lắp. Khảo sát 100 hộ của hội cho thấy 38% nhà không có dây đất hoặc nối đất không tin cậy, 40% đấu dây pha, trung tính, đất chưa đúng. Ở Việt Nam, nhà cũ cũng hay gặp đúng những lỗi này.

Máy nước nóng trực tiếp 4,5 kW dùng dây bao nhiêu, aptomat bao nhiêu?

Mỗi hãng ghi một bảng, hãy theo đúng sách của máy bạn mua. Số dưới đây là của sách hãng, điện 220 V:

Máy	Dòng điện	Cỡ dây	Aptomat (MCB)	Công tắc 2 cực
Ariston Aures Easy 3.5	15,9 A	2,5 mm²	20 A	20 A
Ariston Aures Easy 4.5	20,5 A	4 mm²	32 A	32 A
Centon 3,5 kW (sách Malaysia)	16 A	4 mm²	20 A	20 A
Centon 4,5 kW (sách Malaysia)	20,5 A	4 mm²	25 A	25 A
Centon 7 kW, 8 kW	31,8 A; 36,4 A	6 mm²	40 A	40 A
Stiebel Eltron DS 45 EC	20,5 A	2,5 đến 4 mm²	25 A	(cách ly 3,5 mm mọi cực)
Stiebel Eltron DS 60 EC (6 kW)	27,3 A	4 đến 6 mm²	32 A
Panasonic DH-4U (4,5 kW)	Sách không ghi	Dây mềm 3 lõi 2,5 mm² từ máy ra	Có MCB, sách không ghi số ampe	Có
Alaska	Chưa xác nhận từ tài liệu hãng

Ba điểm cần hiểu khi đọc bảng:

Dây trong tường khác dây mềm từ máy ra. Panasonic chỉ ghi đoạn dây mềm 2,5 mm² nối vào cầu đấu ELB trong máy. Centon tách hai loại: dây cố định trong tường 4 mm² và dây mềm PVC dài tối đa 1,5 m từ hộp nối đến máy. Đoạn từ tủ điện đến nhà tắm là đường dây cố định, phải theo cỡ hãng ghi cho dây cố định.

Aptomat chọn theo dây, không chọn to cho đỡ nhảy. TCVN 9207:2012 điều 10.5 yêu cầu dòng cho phép của dây sau hiệu chỉnh phải lớn hơn hoặc bằng dòng định mức aptomat. Theo bảng B.52.2 của tiêu chuẩn này (dây đồng PVC, hai ruột mang tải, 30 °C), dây 4 mm² luồn ống trên tường chịu 32 A, nhưng luồn ống trong tường cách nhiệt chỉ còn 26 A; dây 6 mm² tương ứng 41 A và 34 A. Nghĩa là với máy Ariston 4,5 kW, aptomat 32 A chỉ khớp với dây 4 mm² đi kiểu trên tường. Dây chôn trong tường cách nhiệt, trần nóng hay đi chung ống với mạch khác thì thợ phải hạ aptomat theo khả năng của dây (vẫn phải lớn hơn 20,5 A) hoặc lên dây 6 mm². Cách hiệu chỉnh theo nhiệt độ và số mạch chung ống có trong bài đi lại dây điện nhà cũ.

Đường dây dài thì tăng tiết diện. Stiebel ghi cỡ dây chỉ là giá trị tham khảo, phải theo tiêu chuẩn địa phương. Ariston ghi sụt áp khi máy đang đun nên dưới 10%, lớn hơn thì tăng tiết diện hoặc rút ngắn dây. Chúng tôi tính thử theo bảng sụt áp của Cadivi (dây CV 2,5 mm² là 15 mV/A/m, 4 mm² là 9,5 mV/A/m): máy 20,5 A, dây dài 25 m thì dây 2,5 mm² sụt khoảng 7,7 V (3,5%), dây 4 mm² sụt khoảng 4,9 V (2,2%). Sụt áp nhiều thì nước kém nóng, như đã giải thích ở bài máy trực tiếp không nóng.

Các hãng thống nhất: không dùng phích cắm và ổ cắm (Ariston, Centon). Centon ghi chỉ cho phép đấu nối cố định; nếu không đấu thẳng vào máy được thì dùng hộp nối và đầu nối đúng cỡ. Dòng 7 kW, 8 kW (Centon) cần dây 6 mm² và aptomat 40 A, nên căn hộ có aptomat tổng nhỏ cần kiểm tra công suất cả nhà trước khi chọn máy công suất lớn.

ELCB trong máy đã có, còn cần aptomat chống giật ở tủ không?

Cần. ELCB (Panasonic gọi ELB, Centon gọi RCD) tích hợp trong máy chỉ bảo vệ phần sau nó. Ariston ghi ELCB trong Aures Easy ngắt khi dòng rò lớn hơn 15 mA; Centon cũng ghi 15 mA. Đoạn dây từ tủ điện vào đến máy, công tắc 2 cực, hộp nối thì ELCB trong máy không bảo vệ.

• QCVN 12:2014/BXD điều 2.10.2.4 bắt buộc khu vực có bồn tắm, vòi sen phải có liên kết đẳng thế phụ và RCD dòng tác động không lớn hơn 30 mA cho tất cả các mạch điện. Mạch máy nước nóng trực tiếp nằm trong số đó.
• Centon ghi máy cần lắp kèm RCD ngoài loại 10 mA ở khu vực ướt, theo hướng dẫn GP/ST/No.6/2016 của Ủy ban Năng lượng Malaysia; sơ đồ của hãng đặt RCD 10 mA riêng cho máy sau RCD 100 mA của cả nhà. Với máy không có RCD tích hợp, Centon yêu cầu RCD ngoài 30 mA.
• EMSD Hồng Kông ghi trong tờ hướng dẫn: nếu máy nước nóng điện lắp trong nhà tắm ở độ cao không quá 2,25 m tính từ sàn hoàn thiện, mạch cấp cho máy phải có RCD; người dùng nên bấm nút TEST của RCD ít nhất mỗi ba tháng.

Chọn loại RCD (AC hay A), cách chia mạch để rò ở nhà tắm không làm mất điện cả nhà, có trong bài chọn và lắp aptomat chống giật cho nhà ở.

Nối đất: bước hay bị bỏ qua nhất

• Panasonic, Ariston, Stiebel, Centon đều ghi máy phải được nối đất. Ariston giải thích dây đất phải nối hiệu quả với mọi chi tiết kim loại hở của máy và các đường ống trong phòng, để chức năng chống giật hoạt động đúng.
• Sách Panasonic hướng dẫn cọc tiếp địa: chôn sâu ít nhất 70 cm dưới mặt đất, điện trở đất dưới 100 Ω; chưa đạt thì đóng sâu hơn hoặc dùng 2 đến 3 cọc, cọc cách nhau khoảng 2 m.
• Tài liệu CHEAA (Trung Quốc, 2011) giải thích phần lớn tai nạn với máy nước nóng điện ở Trung Quốc không do máy kém an toàn mà do môi trường điện mang điện: nhà không có hoặc nối đất kém, đấu sai dây, dây cũ, ổ công tắc kém chất lượng, dùng ống nước làm dây đất. Vì vậy tiêu chuẩn GB 4706.12-2006 cho bình nước nóng có bình chứa của Trung Quốc thêm phụ lục yêu cầu máy có biện pháp bảo vệ khẩn cấp khi hệ thống nối đất bất thường. Điểm này áp dụng thẳng cho nhà Việt Nam: đừng nối dây đất vào ống nước.

Căn hộ chung cư thường có dây PE đi về tủ điện căn hộ. Thợ cần đo xác nhận dây đó thông về thanh tiếp địa, không mặc định là có.

Lắp máy nước nóng trực tiếp ở đâu để tránh nước bắn?

Theo sách hãng:

• Panasonic: lắp thẳng đứng trên tường, cao 1,5 đến 1,7 m, áp sát tường (không lắp cách tường), chừa ít nhất 250 mm hai bên. Không xịt nước vào máy, không vắt khăn ướt lên máy.
• Ariston Aures Easy: vị trí khuyến nghị cao 1,5 m tính từ sàn nhà tắm; công tắc đóng mở phải để xa máy, ngoài tầm phun của vòi sen.
• Stiebel: lắp thẳng đứng, đầu nối nước hướng xuống, trong phòng kín không đóng băng.
• Centon: hộp nối đặt trong buồng tắm và dưới trần phải đạt cấp chống nước IPX5.

Theo QCVN 12:2014/BXD (mục 2.10.2 và Phụ lục N), không gian quanh vòi sen chia vùng 0, 1, 2. Máy nước nóng treo trên đầu vòi sen thường rơi vào vùng 1. Quy chuẩn cho phép thiết bị ở vùng 1 nếu theo hướng dẫn của nhà chế tạo và đấu nối cố định, lâu dài (điều 2.10.2.11); thiết bị ở vùng 1 và 2 phải đạt IPX4, chỗ có tia nước phun vào phải IPX5 (điều 2.10.2.5). Dây cấp cho thiết bị trong các vùng này phải chôn trong tường sâu ít nhất 5 cm, hoặc đi ngoài tường rồi xuyên tường phía sau thiết bị (điều 2.10.2.6). Ranh giới từng vùng đọc theo hình N.1, N.2 của quy chuẩn.

Về đường nước ra: Ariston chỉ cho lắp bộ vòi sen đi kèm vào đầu ra, không gắn thêm van hay ống nối. Stiebel ghi đầu ra không được nối với vòi hay phụ kiện nào khác ngoài loại hãng chỉ định. Panasonic cấm lắp bộ lọc ở đầu ra. Muốn có vòi gạt nóng lạnh, sen cây, nhiều điểm dùng thì máy trực tiếp một điểm không hợp; xem bài vòi sen nóng lạnh không ra nước nóng để hiểu cách củ sen trộn nước với bình gián tiếp.

Nước yếu có lắp máy nước nóng trực tiếp được không?

Được, nếu chọn đúng bản máy. Máy chỉ đun khi dòng nước đủ mạnh để đóng công tắc lưu lượng (Ariston, Centon, Stiebel đều ghi).

Máy	Áp lực tối thiểu	Áp lực tối đa
Panasonic DH-4UD1, DH-4US1 (không bơm)	9,8 kPa	380 kPa
Panasonic DH-4UDP1, DH-4UP1 (có bơm)	4,9 kPa	380 kPa
Ariston Aures Easy 3.5 (không bơm)	20 kPa	380 kPa
Ariston Aures Easy 4.5P (có bơm)	15 kPa	380 kPa
Stiebel DS 35, 45 EC	0,15 bar (15 kPa)	5 bar
Centon Forza	0,28 bar khi đang chạy, lưu lượng từ 2 lít/phút	3,79 bar (bầu nhựa), 6 bar (bầu đồng)

Cách tự thử của Panasonic: nối ống mềm vào van nước chính, giơ đầu ống cao hơn van 2 m; nước vẫn chảy ra là đủ áp. Panasonic còn ghi ống cấp nên tổng dài dưới 10 m.

Độ cao bồn nước: sách Aures Easy yêu cầu bể nước cao hơn máy ít nhất 3 m. Centon ghi khoảng cách từ đáy bồn đến đỉnh máy tối thiểu 1 m, tránh đường ống ngang dài và co gấp. Nhà tầng trên cùng, bồn đặt sát mái thường không đạt các mức này, khi đó chọn bản có bơm (ký hiệu P ở Ariston, DH-4UDP1, DH-4UP1 ở Panasonic). Ariston ghi bơm chạy suốt lúc có nước vào và có điện.

Hai lưu ý khi nhà có bơm tăng áp:

• Áp sau bơm không được vượt mức tối đa của máy (380 kPa với các máy Panasonic, Aures Easy trong bảng).
• Panasonic cấm dùng chung ống vào của máy với các điểm dùng nước khác: điểm khác mở nước làm áp tụt, nước ở vòi sen có thể trở nên rất nóng. Nên đi một nhánh riêng cho máy.

Chung cư tầng cao nước yếu, chọn bơm tăng áp thế nào xem bài nước yếu chung cư tầng cao.

Máy nước nóng trực tiếp hay bình nóng lạnh?

Tài liệu chọn mua bình nước nóng của CHEAA (Trung Quốc) tóm tắt máy trực tiếp (快热式, quen gọi 即热式): ra nước nóng nhanh, nhỏ gọn; nhưng công suất lớn, yêu cầu an toàn cao, có yêu cầu đặc biệt về dây điện, aptomat, và mùa đông nước tăng nhiệt không đủ. Bảng chỉ số khuyến nghị của CHEAA đánh dấu không khuyên dùng máy trực tiếp cho nhóm "nhà cũ hoặc không ở tầng thượng".

Tiêu chí	Máy trực tiếp 4,5 kW	Bình nóng lạnh gián tiếp
Điện	Khoảng 20,5 A, dây 4 mm² (Ariston, Centon)	Bình 2,5 kW khoảng 11 A; Ariston Andris3 dùng cáp 2,5 mm²
Nước	Cần đủ áp để kích, bản có bơm chịu được nhà yếu	Ariston Andris3 ghi áp vào tối thiểu 100 kPa
Số điểm dùng	Thường một điểm (vòi sen đi kèm)	Cấp được vòi sen, chậu rửa
Mùa đông miền Bắc	Dễ thiếu nóng khi mở nước mạnh	Ít ảnh hưởng, chỉ đun lâu hơn

Nhà có dây cũ, aptomat tổng nhỏ, nhiều người tắm nối tiếp, cần nước nóng cả chậu rửa thì bình gián tiếp hợp hơn. Cách chọn dung tích có ở bài thay bình nóng lạnh: chọn dung tích, lắp đặt đúng.

Chủ nhà tự kiểm tra được gì?

Việc đấu điện, nước là việc của thợ; Panasonic ghi rõ người dùng không tự lắp, tháo hay lắp lại máy. Bạn vẫn có thể kiểm tra:

1. Tem máy: công suất, dòng điện, áp lực tối thiểu và tối đa. Đối chiếu với bảng trong sách.
2. Tủ điện: có aptomat riêng ghi "nước nóng" hoặc "nhà tắm" không, mạch đó có qua RCD 30 mA không.
3. Công tắc 2 cực đặt ngoài nhà tắm, không với tới được khi đang đứng tắm.
4. Không có phích cắm, ổ cắm trên đường cấp điện cho máy.
5. Thử nước bằng ống mềm cao 2 m theo cách của Panasonic, trước khi mua máy không bơm.
6. Bấm TEST của ELCB sau khi lắp: cần RESET phải tụt hoặc đèn ELCB phải tắt. Panasonic, Ariston, Stiebel đều khuyên thử mỗi tháng một lần.
7. Hỏi thợ đã đo tiếp đất chưa, và dây đất nối về đâu.

Phần cho thợ: lắp và nghiệm thu

• Thứ tự: làm đường nước trước, đường điện sau (Centon). Xả sạch cặn đường ống trước khi nối máy (Centon, Ariston).
• Cấp đầy nước trước khi cấp điện để tránh đun khô thanh đốt (Ariston, Stiebel). Ariston hướng dẫn mở nước khi chưa có điện để xả cặn và kiểm tra rò.
• Đúng cực L, N. Panasonic, Stiebel ghi đấu ngược pha và trung tính có thể gây rò điện, cháy. Panasonic hướng dẫn xác định dây pha bằng vôn kế: một que nối đất, que kia chạm lần lượt hai cực nguồn, cực cho kim lệch lớn là L. Siết cầu đấu ELB lực 1 N·m (Panasonic).
• Màu dây (Ariston): nâu hoặc đỏ là pha, xanh hoặc đen là trung tính, xanh lá hoặc vàng xanh là đất.
• Lối dây vào máy: chỉ đi qua lỗ hãng chỉ định, không khoan thêm (Panasonic); dùng gioăng cao su và làm sạch bavia (Ariston).
• Ống nước: Aures Easy dùng ren 1/2" BSP, giữ chặt đầu vào bằng dụng cụ khi siết để khỏi xoay. Panasonic không dùng băng tan ở các đầu nối có gioăng cao su của bộ vòi sen, siết tay. Chiều nước vào, ra phải đúng sách.
• Đo nghiệm thu: điện áp lúc không tải và lúc máy đun, sụt áp dưới 10% (Ariston); thông mạch dây PE từ máy về thanh tiếp địa; điện trở đất nếu dùng cọc (Panasonic: dưới 100 Ω); bấm TEST cả ELCB trong máy và RCD ở tủ.
• Không lắp qua hẹn giờ hay hệ thống bật tắt thường xuyên (Panasonic), không nối máy trực tiếp sau một máy đun nước khác (Centon).
• Bàn giao: chỉ cho chủ nhà vị trí aptomat, công tắc 2 cực, cách thử ELCB và mức lưu lượng an toàn (Ariston khuyên trên 2 lít/phút để tránh bỏng).

An toàn điện và nước khi lắp

• Ngắt aptomat và khóa nước trước mọi thao tác (Panasonic, Stiebel). Cắt điện xong, đo lại bằng bút thử hoặc đồng hồ.
• Không chạm máy khi chân trần hay người ướt (Ariston).
• Không dán băng giữ cần RESET khi ELCB không giữ được (Panasonic): ngừng dùng và gọi thợ.
• Có sấm sét thì ngắt aptomat của máy (Panasonic, Ariston).
• Dừng máy ngay khi có mùi khét, khói, nước rò từ trong máy, nước quá nóng không chỉnh được (Panasonic, Ariston).
• EMSD Hồng Kông ghi các sự cố máy nước nóng điện trước đây chủ yếu do lắp đặt không đúng và thiếu bảo trì; phần điện cố định phải do thợ điện có đăng ký làm.

Câu hỏi thường gặp

Lắp máy nước nóng trực tiếp có cần đi dây riêng không?

Cần. Centon ghi máy phải nối vào mạch điện độc lập; Ariston và Panasonic yêu cầu nối cố định qua aptomat và công tắc 2 cực. Máy 4,5 kW kéo khoảng 20,5 A, đi chung dây với đèn, ổ cắm nhà tắm sẽ làm dây quá tải và sụt áp.

Máy 4,5 kW dùng dây 2,5 mm² được không?

Tùy hãng. Ariston Aures Easy 4.5 và Centon 4,5 kW ghi dây cố định 4 mm²; Stiebel DS 45 EC ghi 2,5 đến 4 mm². Dây 2,5 mm² trong sách Panasonic là đoạn dây mềm ngắn từ máy ra, không phải dây trong tường. Đường dây dài hoặc đi trong tường cách nhiệt thì nên chọn 4 mm² trở lên.

Aptomat cho máy nước nóng trực tiếp 4,5 kW bao nhiêu ampe?

Ariston ghi 32 A với dây 4 mm²; Centon và Stiebel ghi 25 A. Aptomat phải chọn theo khả năng chịu dòng của dây đã lắp (TCVN 9207:2012 điều 10.5): dây 4 mm² luồn ống trong tường cách nhiệt chỉ chịu 26 A theo bảng B.52.2, khi đó không dùng aptomat 32 A.

Máy có ELCB rồi thì có cần nối đất không?

Có. Cả bốn hãng Panasonic, Ariston, Stiebel, Centon đều ghi máy phải được nối đất. Ariston giải thích nối đất đúng là điều kiện để ELCB làm việc hiệu quả. Không dùng ống nước làm dây đất; CHEAA xếp việc này vào nhóm nguyên nhân gây điện giật ở Trung Quốc.

Có cần lắp thêm aptomat chống giật ở tủ điện không?

Có. QCVN 12:2014/BXD bắt buộc RCD không quá 30 mA cho mọi mạch ở khu vực bồn tắm, vòi sen. ELCB trong máy chỉ bảo vệ phần sau nó. Centon còn khuyên RCD ngoài loại 10 mA riêng cho máy ở khu vực ướt.

Nhà tầng thượng nước yếu nên mua máy nào?

Bản có bơm trợ lực. Panasonic bản có bơm chỉ cần 4,9 kPa, Aures Easy 4.5P cần 15 kPa, trong khi Aures Easy 3.5 không bơm cần 20 kPa và bể nước cao hơn máy ít nhất 3 m. Thử trước bằng ống mềm giơ cao 2 m như Panasonic hướng dẫn.

Máy nước nóng trực tiếp lắp cao bao nhiêu?

Panasonic ghi 1,5 đến 1,7 m, thẳng đứng, áp sát tường, chừa 250 mm hai bên. Ariston khuyên 1,5 m từ sàn. Công tắc 2 cực đặt ngoài nhà tắm, ngoài tầm tay người đang tắm.

Có lắp sen cây, vòi gạt nóng lạnh vào máy trực tiếp được không?

Không nên. Ariston chỉ cho lắp bộ vòi sen đi kèm vào đầu ra, không gắn thêm van hay ống nối; Stiebel cũng cấm nối đầu ra với phụ kiện ngoài loại hãng chỉ định. Cần sen cây, nhiều điểm nước nóng thì dùng bình gián tiếp.

Đặt thợ trên Thuê Thợ 365

Lắp máy nước nóng trực tiếp đụng cả điện công suất lớn, nối đất và nước trong nhà tắm, nên cần thợ có đồng hồ đo và biết đọc sách hãng. Trước khi gọi, hãy chụp tem máy, ảnh tủ điện và vị trí định lắp, ghi tầng nhà và bồn nước đặt ở đâu. Trên Thuê Thợ 365, bạn có thể chọn thợ lắp máy nước nóng đã được xác minh danh tính, hoặc đăng việc để nhận báo giá từ thợ gần bạn. Thợ báo giá trực tiếp để bạn đồng ý trước khi làm, và tiền công được bảo hành theo chính sách của nền tảng.