Kiểm tra rơ le, triac, opto trên bo máy giặt, tủ lạnh, điều hòa

Rơ le (relay), triac và opto là bộ "công tắc" của bo mạch điều khiển: vi xử lý chỉ ra lệnh vài miliampe, còn chúng đóng ngắt máy nén, van cấp nước, bơm xả, motor, thanh đốt và quạt chạy điện 220 V. Rơ le hỏng thường do cuộn dây đứt, tiếp điểm cháy rỗ hoặc dính; triac hỏng thường là chập hai cực chính nên tải chạy liên tục, hoặc đứt nên tải không bao giờ chạy. Muốn đo, bạn cần đồng hồ vạn năng để đo điện trở cuộn dây, thông mạch tiếp điểm, thử triac bằng nguồn và bóng đèn, rồi đo điện áp lệnh trên bo khi máy chạy. Bài này đi từ cách đọc chữ in trên linh kiện đến từng bước đo, kèm bảng bệnh theo máy giặt, tủ lạnh, điều hòa và bình nóng lạnh.

Mỗi linh kiện làm gì trên bo

Rơ le điện từ

Rơ le có một cuộn dây (coil) và một bộ tiếp điểm (contact). Cấp điện một chiều đúng định mức vào cuộn dây, lõi sắt hút lá tiếp điểm, nghe tiếng "tách". Phía tiếp điểm cách ly hoàn toàn với phía cuộn dây, nên mạch 12 V điều khiển được tải 220 V.

Trên bo gia dụng, rơ le thường đóng ngắt:

• Máy nén (compressor) điều hòa, tủ lạnh loại không inverter.
• Thanh đốt (heater) bình nóng lạnh, thanh đốt máy giặt cửa trước, điện trở xả đá tủ lạnh.
• Motor quạt dàn nóng loại xoay chiều, cuộn đảo chiều van 4 ngả (4-way valve) điều hòa.
• Rơ le nguồn chính ở bo inverter: lúc cắm điện, dòng nạp tụ đi qua điện trở nhiệt PTC để hạn dòng, sau đó rơ le đóng để nối tắt PTC.

Triac

Triac là linh kiện bán dẫn đóng ngắt điện xoay chiều, có ba chân: hai cực chính T1 (A1), T2 (A2) và cực điều khiển G (gate). Chỉ cần một dòng nhỏ vào G là triac dẫn, và nó giữ dẫn đến khi dòng qua tải giảm dưới dòng duy trì (holding current, IH) ở điểm qua 0 của điện lưới. Triac không có tiếng kêu, không mòn tiếp điểm, nên máy giặt dùng rất nhiều: van cấp nước, bơm xả, khóa cửa, motor (máy giặt motor xoay chiều).

Một số mã hay gặp, theo datasheet hãng:

Mã	Dòng định mức IT(RMS)	Điện áp chặn	Dòng kích IGT tối đa	Ghi chú
Z0103MA (NXP/WeEn)	1 A	600 V	3 mA (góc phần tư Q1 đến Q3), 5 mA (Q4)	Vỏ TO-92, lái van, bơm
Z0607MA (ST, tên đầy đủ Z00607)	0,8 A	600 V	5 mA (Q1)	ST ghi rõ dùng cho van điện từ, bơm, khóa cửa
BT136-600E (NXP)	4 A	600 V	10 mA (Q1 đến Q3), 25 mA (Q4)	Vỏ TO-220, IH tối đa 15 mA
BTA16-600B (ST)	16 A	600 V	50 mA (Q1 đến Q3), 100 mA (Q4)	Vỏ TO-220 có lớp cách điện, IH tối đa 50 mA

BT137 cùng họ với BT136 nhưng dòng định mức lớn hơn (8 A theo NXP và WeEn), dùng cho motor hoặc thanh đốt nhỏ. Khi thay, đọc đúng datasheet của mã in trên linh kiện.

Opto-triac MOC3021, MOC3041, MOC3063

Opto-triac (triac driver optocoupler) gồm một LED hồng ngoại và một triac nhỏ cảm quang trong vỏ 6 chân. Vi xử lý bật LED, triac nhỏ dẫn và kích cực G của triac công suất. Phía vi xử lý và phía 220 V được cách ly bằng ánh sáng.

• MOC3021 (onsemi): loại không chờ điểm qua 0 (random phase), chịu 400 V, dòng LED kích tối đa IFT 15 mA.
• MOC3041 (Motorola, nay onsemi): có mạch qua 0 (zero crossing), chịu 400 V, IFT tối đa 15 mA. Datasheet ghi điện áp khóa (inhibit voltage) 5 V điển hình, tối đa 20 V: khi điện áp giữa hai cực đang cao hơn mức này thì nó chờ, không kích.
• MOC3063: cùng kiểu qua 0 nhưng chịu 600 V, IFT tối đa 5 mA.

Loại qua 0 hợp với thanh đốt và van. Loại random phase dùng khi cần điều chỉnh góc pha, ví dụ chỉnh tốc độ motor.

Opto PC817

PC817 (Sharp) là opto ra transistor: LED bên trong, phía ra là transistor quang. Datasheet ghi điện áp cách ly 5 000 Vrms và hệ số truyền dòng (CTR) 50% đến 600% ở dòng LED 5 mA. Trên bo gia dụng nó hay nằm ở ba chỗ: hồi tiếp nguồn xung, mạch dò điểm qua 0 của điện lưới (máy giặt, bếp, điều hòa) và đường giao tiếp giữa dàn lạnh với dàn nóng điều hòa. PC817 không đóng tải nào, nhưng hỏng nó thì máy báo lỗi giao tiếp hoặc triac kích sai thời điểm.

Transistor và ULN2003 lái rơ le

Chân vi xử lý không đủ dòng nuôi cuộn rơ le. Bo thường dùng một transistor NPN (ví dụ loại 8050, C1815) hoặc IC ULN2003 có 7 kênh Darlington. Theo datasheet TI, mỗi kênh ULN2003A chịu 500 mA, 50 V, có điện trở 2,7 kΩ nối tiếp ở đầu vào và diode dập (clamp diode) chung cực âm ra chân 9 (COM). Chân COM phải nối về nguồn cuộn rơ le thì diode mới dập được xung ngược khi rơ le nhả. ULN2003 là mạch đảo: đầu vào lên mức cao thì chân ra kéo xuống gần mass, cuộn rơ le có điện.

Theo TI, điện áp bão hòa VCE(sat) của ULN2003A khoảng 1 V điển hình, tối đa 1,3 V ở 200 mA. Nghĩa là rơ le 12 V lái bằng ULN2003 chỉ nhận khoảng 10,7 V đến 11 V, vẫn đủ hút. Nhưng nếu nguồn 12 V đã sụt, cộng thêm mức rơi này, rơ le có thể hút chập chờn.

Snubber và varistor (MOV) đi kèm

Mạch snubber là một điện trở nối tiếp tụ, mắc song song hai cực chính của triac hoặc hai đầu tiếp điểm rơ le. Tải cảm (cuộn van, motor, bơm) làm điện áp trên triac tăng rất dốc khi tắt; snubber làm dốc này thoải bớt để triac không tự dẫn lại và để giảm hồ quang ở tiếp điểm. Mạch mẫu trong datasheet MOC3041 dùng điện trở 39 Ω nối tiếp tụ 0,01 µF song song triac, và điện trở 360 Ω giữa opto với cực G. Dòng BTA16 có bản "Snubberless" (hậu tố W), ST khuyến cáo cho tải cảm vì chịu tốt độ dốc điện áp khi chuyển mạch.

Varistor (MOV, điện trở phi tuyến) thường đặt ngay sau cầu chì đầu vào, đôi khi song song triac. Bình thường nó gần như hở mạch; khi có xung sét hoặc xung đóng cắt, điện trở giảm mạnh và hấp thụ xung. Tài liệu Vishay định nghĩa "điện áp varistor" là điện áp trên linh kiện khi dòng qua nó là 1 mA. Mã kiểu 14D471K đọc là: đường kính khoảng 14 mm, điện áp varistor 47 × 10¹ = 470 V, sai số K = ±10%. Varistor gánh xung quá sức thì thường chập hoặc nứt vỡ, kéo theo nổ cầu chì.

Ký hiệu trên bo và cách đọc chữ in trên rơ le

Ký hiệu thường gặp: rơ le là K, RY hoặc RL (K1, RY2...); triac là TR, TRI, Q hoặc SCR; opto là PC, IC, U hoặc OC; varistor là ZNR, RV, VR hoặc MOV.

Chữ in trên rơ le cho biết gần đủ những gì cần biết:

1. Điện áp cuộn dây: ghi 05VDC, 12VDC, 24VDC hoặc DC5V, DC12V. Đây là điện áp cấp cho cuộn, không phải điện áp tải.
2. Khả năng tiếp điểm: ví dụ "10A 250VAC 10A 30VDC" hoặc "16A 250VAC". Đây là dòng tối đa với tải thuần trở. Với tải cảm, mức cho phép thấp hơn: Omron G5LE bản thường ghi 10 A tải trở nhưng chỉ 5 A ở 120 VAC tải cảm (cos φ = 0,4).
3. Kiểu tiếp điểm: NO (thường hở, form A, 1a) chỉ đóng khi cuộn có điện; NC (thường đóng, form B) mở khi cuộn có điện; form C (1c, SPDT) có đủ ba chân COM, NO, NC.
4. Hậu tố hãng: với Songle SRD-12VDC-SL-C, datasheet giải nghĩa 12VDC là điện áp cuộn, S là loại kín, L là độ nhạy 0,36 W, C là form C. Với Omron G5LE-1A, "1A" là một tiếp điểm thường hở. Với Hongfa HF115F/012-..., cụm "012" là cuộn 12 V.

Datasheet Songle SRD cho bảng cuộn dây ở 20 °C, sai số điện trở ±10%:

Điện áp cuộn	Bản nhạy 0,36 W: điện trở / dòng	Bản thường 0,45 W: điện trở / dòng
5 VDC	70 Ω / 71,4 mA	55 Ω / 89,3 mA
12 VDC	400 Ω / 30 mA	320 Ω / 37,5 mA
24 VDC	1 600 Ω / 15 mA	1 280 Ω / 18,7 mA

Cùng datasheet đó: điện áp hút (pull-in) tối đa 75% định mức, điện áp nhả (drop-out) tối thiểu 10% định mức, điện áp cho phép tối đa 120% (bản nhạy) hoặc 110% (bản thường). Một rơ le 12 V Hongfa HF115F có cuộn 360 Ω theo thông tin của nhà phân phối LCSC. Không có con số chung cho mọi rơ le, nên luôn so với datasheet của đúng mã.

Dụng cụ cần có

• Đồng hồ vạn năng số có thang điện trở, thang đo diode, thang thông mạch và thang VAC/VDC.
• Nguồn một chiều chỉnh được 0 đến 30 V (hoặc ít nhất có sẵn nguồn 5 V, 12 V, 24 V).
• Bóng đèn sợi đốt 12 V (khoảng 5 W đến 21 W, như bóng xe máy) và điện trở 1 kΩ để thử triac bằng nguồn thấp.
• Bóng đèn 220 V 60 W đến 100 W mắc nối tiếp nguồn khi cấp điện thử bo sau sửa.
• Mỏ hàn, hút thiếc, kìm, kính lúp.
• Biến áp cách ly 1:1 nếu cần đo nóng phía 220 V.

Cách đo rơ le từng bước

Đo nguội trên bo

1. Rút phích cắm, chờ tụ lọc nguồn xả hết. Đo điện áp DC trên tụ lọc chính để chắc đã về gần 0 V.
2. Nhìn vỏ rơ le: có vết cháy, chảy nhựa, nứt, chân hàn nứt vòng tròn không. Chân tiếp điểm của rơ le tải lớn rất hay nứt mối hàn do nóng.
3. Đo điện trở cuộn dây giữa hai chân cuộn. Trên bo thường có diode song song cuộn (hoặc diode trong ULN2003), nên đảo que đo và lấy giá trị lớn hơn; chiều kia chỉ là diode dẫn. So với bảng datasheet.
4. Đo tiếp điểm bằng thang thông mạch: COM với NC phải thông, COM với NO phải hở. Nếu COM với NO đã thông khi cuộn không có điện, tiếp điểm bị dính (trừ khi trên bo có linh kiện khác nối song song, khi đó phải nhấc một chân để đo lại).

Tháo ra đo và thử bằng nguồn

1. Hút thiếc, tháo rơ le khỏi bo.
2. Đo lại điện trở cuộn. Hở mạch là cuộn đứt. Thấp hẳn so với định mức là chập vòng dây. Tài liệu Trung Quốc ghi điện trở cuộn rơ le điện từ thường nằm trong khoảng 25 Ω đến 2 kΩ, điện áp thấp thì điện trở thấp.
3. Cấp nguồn đúng điện áp cuộn (cực dương vào chân có dấu + nếu rơ le có đánh dấu). Phải nghe "tách" dứt khoát.
4. Khi đang cấp nguồn, đo COM với NO: phải thông. COM với NC: phải hở. Ngắt nguồn, hai cặp này phải đổi trạng thái ngược lại.
5. Thử điện áp hút và nhả: tăng nguồn từ 0 V từ từ, ghi mức rơ le hút; giảm dần, ghi mức nhả. Với Songle SRD 12 V, hút phải xảy ra ở không quá 9 V (75%) và nhả ở không dưới 1,2 V (10%). Rơ le hút ở 11 V trở lên là đã yếu, dễ chập chờn khi nguồn sụt.
6. Đừng thử bằng điện áp quá cao. Một số bài tiếng Trung khuyên không vượt 1,5 lần định mức, nhưng datasheet Songle chỉ cho phép 110% đến 120%. Theo datasheet: rơ le 12 V thử tối đa khoảng 13 V.

Điện trở tiếp điểm lúc mới theo Omron G5LE và Songle SRD là tối đa 100 mΩ (đo bằng phương pháp sụt áp ở 5 VDC, 1 A). Đồng hồ vạn năng thường khó đọc chính xác mức này. Cách thực tế hơn: cho rơ le đóng tải thật, đo điện áp rơi giữa COM và NO. Nếu vài vôn trở lên, tiếp điểm đã cháy rỗ, dù thang thông mạch vẫn kêu.

Kết quả bình thường và hỏng

Phép đo	Bình thường	Hỏng
Điện trở cuộn	Bằng datasheet, sai số khoảng ±10%	Hở mạch (đứt), thấp hẳn (chập vòng)
COM–NC khi chưa cấp điện	Thông, gần 0 Ω	Hở hoặc có điện trở: tiếp điểm NC cháy, oxy hóa
COM–NO khi chưa cấp điện	Hở	Thông: tiếp điểm dính
COM–NO khi cấp điện cuộn	Thông, gần 0 Ω	Hở hoặc chập chờn: tiếp điểm cháy, lò xo yếu
Điện áp hút	Không quá 75% định mức (Songle)	Cao hơn: rơ le yếu
Sụt áp tiếp điểm khi có tải	Rất nhỏ (dưới vài trăm mV với tải vài ampe)	Vài vôn, tiếp điểm nóng

Cách đo triac từng bước

Chân triac phải tra datasheet, không đoán. BT136 vỏ TO-220: chân 1 là T1, chân 2 là T2, chân 3 là G, và tấm tản nhiệt kim loại nối với T2. BTB16 cũng có tấm tản nhiệt nối điện. BTA16 có lớp cách điện, ST ghi chịu 2 500 VRMS. Z0607 vỏ TO-92 có thứ tự chân riêng, xem hình trong datasheet ST.

Đo nguội

1. Rút điện, xả tụ như với rơ le.
2. Đo T1–T2 cả hai chiều bằng thang điện trở. Bình thường phải rất cao hoặc hở (OL). Gần 0 Ω theo cả hai chiều là triac chập. Nếu đo trên bo thấy thấp, nhấc chân T2 hoặc tháo ra đo lại, vì snubber và cuộn tải nối song song có thể làm sai số.
3. Đo G–T1 cả hai chiều. Các bài kỹ thuật tiếng Trung (eeworld, elecfans) ghi giá trị cỡ vài chục đến khoảng 100 Ω cho triac thường. Loại cực G nhạy như Z0103 có thể đọc khác. Hở hoàn toàn là cực G đứt. Hãy so với một con cùng mã còn tốt.
4. Đo G–T2: phải cao hoặc hở. Thấp là chập.

Thử triac bằng nguồn và bóng đèn (an toàn, điện áp thấp)

Đồng hồ số thường không đủ dòng giữ triac dẫn, vì datasheet cho IH khá lớn: BT136 tối đa 15 mA, BTA16-600B tối đa 50 mA. Vì vậy hãy thử bằng nguồn và bóng đèn:

1. Mắc: cực dương nguồn 12 V qua bóng đèn 12 V vào T2, T1 về cực âm.
2. Đèn phải tắt. Đèn sáng ngay là triac chập hoặc rò.
3. Dùng điện trở 1 kΩ chạm thoáng từ T2 sang G rồi bỏ ra. Đèn phải sáng và giữ sáng (dòng qua bóng lớn hơn IH).
4. Ngắt nguồn rồi cấp lại: đèn tắt.
5. Đảo cực nguồn (dương vào T1, âm vào T2), lặp lại bước 3. Triac tốt sẽ dẫn ở cả hai chiều.

Triac nào không sáng ở một chiều, hoặc tắt ngay khi bỏ điện trở dù dòng tải lớn hơn IH, thì nên thay.

Đo nóng trên máy (chỉ khi có cách ly và kinh nghiệm)

1. Cấp điện qua biến áp cách ly. Lưu ý mass của bo triac thường nối thẳng vào dây lửa hoặc dây trung tính, không phải đất.
2. Đo điện áp xoay chiều hai đầu tải (van, bơm) khi máy không ra lệnh: phải gần 0 V. Nếu có gần 220 V là triac chập.
3. Khi máy ra lệnh mà tải không chạy: đo điện áp lệnh phía vi xử lý (chân LED của opto hoặc chân lái G). Có lệnh mà tải không chạy thì nghi triac đứt, cực G hở, điện trở kích đứt hoặc tải hỏng.

Phép đo triac	Bình thường	Hỏng
T1–T2 hai chiều	Rất cao hoặc OL	Gần 0 Ω: chập
G–T1 hai chiều	Vài chục đến khoảng 100 Ω (triac thường, theo nguồn Trung)	OL: cực G đứt
G–T2	Rất cao hoặc OL	Thấp: chập
Thử bằng đèn	Kích thì sáng, giữ sáng, hai chiều	Sáng khi chưa kích, hoặc không sáng
Điện áp tải khi không có lệnh	Gần 0 V	Gần 220 V: chập

Cách đo opto và ULN2003

Opto PC817 và opto-triac

1. Thang đo diode, đo hai chân LED (chân 1 anode, chân 2 cathode với PC817): một chiều có số, chiều kia OL. Mức đọc phụ thuộc đồng hồ, thường khoảng 1 V; hai chiều đều OL là LED đứt.
2. Thử PC817: cấp 5 V qua điện trở 1 kΩ vào LED. Đo thang điện trở giữa C và E (chân 4 và 3): phải giảm mạnh khi LED sáng và trở lại rất cao khi tắt.
3. Thử opto-triac (MOC3021, MOC3041): cấp dòng LED khoảng 15 mA đến 20 mA (5 V qua 220 Ω). Phía ra là triac nhỏ nên cũng cần dòng giữ; datasheet MOC3041 ghi dòng giữ điển hình 250 µA. Mắc nguồn 12 V qua bóng đèn LED 12 V hoặc điện trở 1 kΩ vào hai chân 6 và 4. Lưu ý loại qua 0 như MOC3041 và MOC3063 chỉ kích khi điện áp trên hai chân ra thấp hơn khoảng 20 V, nên thử bằng nguồn thấp thì được, thử ở 220 V phải có mạch đầy đủ.
4. Datasheet MOC3041 cho phép dòng LED tối đa 60 mA. Đừng cấp thẳng 5 V vào LED không qua điện trở.

ULN2003 hoặc transistor lái

1. Bật máy, ra lệnh cho rơ le (hoặc dùng chế độ test của máy).
2. Đo chân vào tương ứng của ULN2003 (chân 1 đến 7) so với mass: có lệnh thì lên mức cao (khoảng 3,3 V đến 5 V).
3. Đo chân ra tương ứng (chân 16 đến 10): có lệnh thì kéo xuống khoảng 1 V. Không có lệnh thì bằng điện áp nguồn cuộn (12 V).
4. Chân vào cao mà chân ra vẫn 12 V: ULN2003 hỏng. Chân vào không có mức cao: lỗi ở vi xử lý hoặc đường mạch phía trước. Chân ra xuống thấp mà rơ le không hút: kiểm tra cuộn rơ le và nguồn 12 V.
5. Đo nguồn cuộn ngay tại rơ le. Một bài trên diễn đàn 21ic ghi kinh nghiệm: rơ le 12 V có dưới 9 V hai đầu thì không hút, khớp với mức 75% của datasheet Songle.

Tài liệu đào tạo điện tử điều hòa AUX (đăng lại trên 360doc) đưa trình tự gần giống: ra lệnh bật máy, đo xem rơ le có 220 V ra tải không; có thì lỗi phía máy nén, không có thì dò ngược từ chân vi xử lý qua IC lái đến rơ le.

Bảng hiện tượng hỏng theo thiết bị

Thiết bị	Hiện tượng	Nguyên nhân thường gặp	Cách kiểm tra
Điều hòa thường	Có lệnh, dàn lạnh chạy, máy nén không chạy	Cuộn rơ le máy nén đứt, tiếp điểm cháy, ULN2003 không kéo xuống, nguồn 12 V sụt	Đo 220 V ở ngõ ra rơ le khi có lệnh; đo chân ra ULN2003; đo cuộn rơ le
Điều hòa thường	Tắt máy bằng remote nhưng máy nén vẫn chạy	Tiếp điểm rơ le máy nén dính	Rút điện, đo COM–NO: thông là dính
Điều hòa inverter	Cắm điện nghe tạch, bo nóng điện trở PTC, máy không khởi động hoặc nhảy aptomat	Rơ le nguồn chính không đóng nên dòng đi mãi qua PTC; hoặc tiếp điểm rơ le cháy	Đo điện áp cuộn rơ le chính sau khi cấp điện; đo PTC; đo tiếp điểm
Điều hòa	Báo lỗi giao tiếp dàn nóng, dàn lạnh	Opto PC817 trên đường tín hiệu hỏng	Đo LED và phía transistor của opto như trên
Máy giặt	Tắt máy (còn cắm điện) mà van vẫn cấp nước liên tục	Triac van chập T1–T2	Đo T1–T2; đo điện áp hai đầu van khi không có lệnh. Nhớ phân biệt với van kẹt cơ khí: rút điện mà nước vẫn chảy là van kẹt
Máy giặt	Không cấp nước, van không kêu	Triac đứt, cực G hở, điện trở kích đứt, cuộn van đứt	Đo cuộn van trước; thử triac bằng đèn; đo lệnh từ vi xử lý
Máy giặt	Bơm xả chạy suốt, kể cả khi đang cấp nước	Triac bơm chập	Như triac van
Máy giặt	Thay triac mới, chạy được vài lần rồi lại chập	Snubber hỏng (tụ khô, điện trở đứt), tải bị chập, varistor hỏng	Đo tụ và điện trở snubber; đo điện trở cuộn tải
Máy giặt cửa trước	Không làm nóng nước	Rơ le thanh đốt không đóng, thanh đốt đứt	Đo cuộn rơ le và tiếp điểm; đo điện trở thanh đốt
Tủ lạnh có bo	Máy nén không chạy dù bo bật	Rơ le máy nén hỏng, nguồn 12 V yếu	Đo điện áp cuộn khi có lệnh; tháo thử rơ le
Tủ lạnh có bo	Ngăn đá đóng tuyết dày	Rơ le điện trở xả đá không đóng	Đo ngõ ra rơ le xả đá khi đến chu kỳ xả
Bình nóng lạnh điện tử	Không nóng, đèn báo vẫn sáng	Tiếp điểm rơ le thanh đốt cháy rỗ	Đo sụt áp COM–NO khi đang đốt
Bình nóng lạnh điện tử	Nước sôi, không ngắt theo nhiệt độ cài đặt	Tiếp điểm rơ le dính	Rút điện, đo COM–NO; kiểm tra cả cầu chì nhiệt, thermostat cơ
Mọi bo	Rơ le kêu tạch tạch liên tục	Nguồn 12 V sụt khi rơ le hút (tụ lọc khô, nguồn xung yếu), vi xử lý reset liên tục, mối hàn rơ le nứt	Đo nguồn 12 V lúc rơ le hút; xem tụ lọc nguồn; hàn lại chân
Mọi bo	Nổ cầu chì đầu vào, varistor đen hoặc vỡ	Xung sét hoặc điện lưới cao	Đo varistor: chập là hỏng; tìm thêm linh kiện chết theo

Máy giặt inverter thường lái motor bằng IPM chứ không bằng triac, nhưng van, bơm, khóa cửa vẫn dùng triac nhỏ. Tham khảo thêm bài mã lỗi máy giặt inverter các hãng để biết lỗi nào chỉ về van, bơm.

Thay thế linh kiện

Rơ le

• Điện áp cuộn phải giống hệt (5 V thay 5 V, 12 V thay 12 V).
• Dòng và áp tiếp điểm bằng hoặc lớn hơn bản gốc: 10 A thay bằng 10 A hoặc 16 A được; 20 A không thay bằng 10 A.
• Cùng kiểu tiếp điểm (NO hay form C) và cùng sơ đồ chân. Rơ le cùng kích thước vẫn có thể khác vị trí chân, nên đặt hai con cạnh nhau so chân trước khi hàn.
• Công suất cuộn khác nhau (bản nhạy 0,36 W hay bản 0,45 W) ảnh hưởng tải của nguồn 12 V và IC lái. Nên chọn công suất tương đương.
• Tuổi thọ điện của tiếp điểm có hạn: Omron ghi G5LE bản thường tối thiểu 100 000 lần đóng ngắt ở tải định mức. Máy nén, thanh đốt dòng lớn ăn mòn tiếp điểm nhanh, nên thay rơ le khi thấy tiếp điểm đã cháy, đừng cạo tiếp điểm rồi dùng tiếp.

Triac và opto

• Điện áp chặn không thấp hơn bản gốc (600 V thay 600 V hoặc 800 V).
• Dòng IT(RMS) bằng hoặc lớn hơn.
• Dòng kích IGT không được lớn hơn bản gốc. Mạch lái thiết kế cho Z0103 (3 mA) sẽ không kích nổi BTA16-600B (50 mA).
• Cách điện tấm tản nhiệt phải giống: không thay BTA (cách điện) bằng BTB hoặc BT136 (tấm tản nhiệt là T2) khi nhiều triac chung một tản nhiệt, vì sẽ chập các tải với nhau.
• Thay triac thì kiểm tra luôn snubber và điện trở cực G. Opto-triac thay cùng kiểu: qua 0 thay qua 0, random phase thay random phase, và điện áp chặn 400 V hay 600 V không giảm.
• PC817 thay bằng opto cùng chân và CTR tương đương. Các bản PC817 có cấp CTR (A, B, C, D) khác nhau; nếu bo gốc ghi cấp, nên giữ cấp đó cho mạch hồi tiếp nguồn.

Lưu ý hàn

• Chân tiếp điểm rơ le và chân triac công suất cần mối hàn đầy, bóng. Mối hàn mỏng sẽ nóng và nứt lại.
• Hàn nhanh, không nung chân triac lâu. Bôi lại keo tản nhiệt và siết vít tản nhiệt đúng.
• Dọn sạch nhựa thông quanh khu 220 V, vì cặn bẩn hút ẩm có thể gây rò.

An toàn

• Bo máy giặt, tủ lạnh, bình nóng lạnh thường có mass nối thẳng với điện lưới. Chạm vào bất kỳ chỗ nào trên bo khi cắm điện đều có thể bị giật.
• Tấm tản nhiệt BT136, BTB16 mang điện áp T2. Đừng chạm hoặc để que đo trượt vào.
• Rút điện xong phải xả tụ lọc nguồn và đo lại trước khi đo nguội.
• Khi cấp điện thử bo sau sửa, mắc bóng đèn sợi đốt 60 W đến 100 W nối tiếp dây lửa. Nếu bo còn chập, đèn sáng mạnh và hạn dòng, tránh nổ thêm linh kiện.
• Đo nóng phía 220 V nên dùng biến áp cách ly và que đo có chuẩn an toàn CAT phù hợp.
• Không thử triac bằng cách cắm thẳng 220 V qua tải. Dùng nguồn 12 V và bóng đèn như phần trên.
• Máy nén và motor có tụ chạy, tụ đề vẫn còn điện sau khi rút phích. Xả tụ trước khi tháo dây.
• Bình nóng lạnh có nước: kiểm tra chống giật (ELCB) và tiếp đất sau khi sửa xong.

Câu hỏi thường gặp

Rơ le còn kêu "tách" nghĩa là rơ le tốt?

Chưa chắc. Tiếng kêu chỉ cho biết cuộn dây và cơ cấu hút còn chạy. Tiếp điểm có thể đã cháy rỗ, dẫn kém, nên tải vẫn không chạy hoặc chạy yếu. Phải đo sụt áp giữa COM và NO khi có tải.

Đo cuộn rơ le trên bo ra hai giá trị khác nhau khi đảo que, vì sao?

Vì có diode dập song song cuộn dây (rời hoặc nằm trong ULN2003). Một chiều diode dẫn nên đồng hồ đọc thấp. Lấy giá trị ở chiều diode không dẫn, hoặc nhấc một chân rơ le để đo chính xác.

Có thể thay rơ le 12 V bằng rơ le 24 V cho "bền" hơn không?

Không. Cuộn 24 V cấp 12 V chỉ được 50% định mức, thấp hơn mức hút tối đa 75% (theo Songle SRD), nên rơ le sẽ không hút hoặc hút chập chờn. Chỉ nâng dòng tiếp điểm, không đổi điện áp cuộn.

Vì sao đồng hồ số không kích được triac mà sách hướng dẫn nói kích được?

Các hướng dẫn cũ dùng đồng hồ kim ở thang R×1, dòng đủ lớn để giữ triac dẫn. Đồng hồ số cấp dòng rất nhỏ, thấp hơn dòng giữ IH (BT136 tối đa 15 mA, BTA16-600B tối đa 50 mA), nên triac tắt ngay. Thử bằng nguồn 12 V và bóng đèn sẽ chắc chắn hơn.

Van cấp nước máy giặt chảy liên tục, chắc chắn do triac?

Không. Rút phích cắm ra: nếu nước vẫn chảy, van bị kẹt cơ khí hoặc màng van rách, không liên quan bo. Nếu rút điện thì nước ngừng, cắm lại (chưa bấm chạy) mà nước chảy, mới nghi triac chập.

Triac mới thay lại chập sau vài ngày là do đâu?

Thường do mạch snubber hỏng, tải bị chập một phần (cuộn van, bơm), varistor không còn bảo vệ, hoặc thay triac có thông số thấp hơn. Kiểm tra tụ, điện trở snubber, điện trở cuộn tải trước khi lắp triac mới.

Opto PC817 hỏng có làm rơ le, triac không chạy không?

Có thể, nhưng gián tiếp. Nếu PC817 nằm ở mạch dò qua 0, vi xử lý không nhận được nhịp điện lưới thì có thể không kích triac hoặc báo lỗi. Nếu nằm ở đường giao tiếp điều hòa, dàn nóng không nhận lệnh nên máy nén không chạy.

Bo inverter cắm điện xong nghe một tiếng tạch là gì?

Thường là rơ le nguồn chính đóng để nối tắt điện trở PTC sau khi tụ lọc đã nạp. Nếu không nghe tiếng này và PTC nóng ran, kiểm tra cuộn rơ le và nguồn nuôi cuộn.

Đặt thợ sửa bo mạch trên Thuê Thợ 365

Rơ le, triac, opto là nhóm linh kiện hỏng nhiều nhất trên bo gia dụng, nhưng đo sai rất dễ thay nhầm, nhất là khi bo nối thẳng điện lưới. Nếu bạn không có dụng cụ hoặc chưa quen làm việc với 220 V, hãy đặt thợ sửa chữa gần nhà hoặc đăng việc nhận báo giá để thợ báo giá trước khi sửa.

Đọc thêm trong loạt bài: cách kiểm tra diode, cầu diode, zener (diode dập cuộn rơ le và cầu nắn nguồn cũng hay hỏng chung), mã lỗi máy giặt inverter các hãng và chuyên mục kiến thức cho thợ.