Máy bơm nước kêu to, rung mạnh: nguyên nhân và cách xử lý

Máy bơm nước kêu to, rung mạnh thường do một trong năm nhóm: bơm hút phải khí hoặc thiếu nước (tiếng rào rào, lạo xạo như sỏi), ổ bi (bạc đạn) mòn (tiếng rít, gầm đều), cánh bơm chạm hoặc kẹt dị vật, cát (tiếng cọ, lạch cạch), chân đế lỏng và ống cứng truyền rung, hoặc búa nước khi khóa vòi, tắt bơm (tiếng "cộc" trong tường). Bơm đóng ngắt liên tục cũng làm cả nhà nghe tiếng tạch tạch. Có mùi khét, tê tay khi chạm vỏ bơm thì ngắt điện ngay và gọi thợ.

Bài này dựa trên sách hướng dẫn và trang hỗ trợ của Hitachi, Ebara, Kawamoto, Panasonic (Nhật Bản), Wilo Pump Hàn Quốc, Grundfos (bản tiếng Trung và tài liệu đào tạo) và Wilo. Máy nội địa Nhật chạy điện 100 V, máy bán ở Việt Nam chạy 220 V, nên chỉ lấy phần nguyên lý và cách kiểm tra, không lấy thông số điện.

Máy bơm nước kêu to: nghe tiếng để đoán nguyên nhân

Tiếng ồn, hiện tượng	Nguyên nhân hay gặp	Bạn làm gì
Rào rào, lạo xạo như sỏi trong bơm, nước ra lẫn bọt, lúc mạnh lúc yếu	Hút phải khí, thiếu nước ở đầu hút, xâm thực (cavitation)	Kiểm tra mực nước bể, giếng, rọ hút, mối nối ống hút
Rít, gầm đều và to dần theo tháng, bơm nóng hơn trước	Ổ bi motor mòn	Gọi thợ thay ổ bi
Cọ quẹt, lạch cạch, bơm rung và yếu nước	Cánh bơm chạm vỏ, trục cong, kẹt dị vật hoặc cát	Ngắt điện, gọi thợ tháo đầu bơm
Cả sàn, cả tường rung, ồn hơn khi bơm đặt trên bệ gạch, ống sắt	Chân đế lỏng, đặt không phẳng, ống cứng truyền rung	Siết bu lông, kê đệm cao su, thêm khớp nối mềm
"Cộc", "đùng" trong tường lúc khóa vòi hoặc lúc bơm tắt	Búa nước	Khóa vòi chậm, hỏi thợ về van, bộ chống búa nước
Tạch tạch, bơm chạy vài giây lại tắt, lặp lại	Rơ le áp đóng ngắt liên tục, bình áp mất khí, rò rỉ nhỏ	Xem bài bơm tăng áp chạy ngắt liên tục
"Két" nhẹ lúc khởi động, lúc dừng	Phớt cơ khí, thường bình thường	Theo dõi
Ù ù nhưng không quay	Tụ, trục kẹt, điện yếu	Ngắt điện, xem bài bơm không lên nước
Mùi khét, tê tay	Sự cố điện	Ngắt cầu dao, không chạm, gọi thợ

Tiếng nào là bình thường?

Trước khi lo, loại trừ mấy tiếng các hãng ghi là không phải lỗi:

• Tiếng "két" nhẹ lúc bơm khởi động hoặc dừng: Kawamoto (Nhật Bản) ghi tiếng kêu của phớt cơ khí lúc khởi động, dừng không phải bất thường. Lúc mới chạy, phớt có thể rỉ chút nước và kêu "két", chạy một thời gian phớt "ăn khớp" thì hết.
• Tiếng cánh bơm chạm lúc mồi nước ban đầu: sách hướng dẫn bơm cấp nước PW-S350SMA của Wilo Pump Hàn Quốc ghi lúc tự mồi ban đầu có thể có tiếng cánh bơm chạm, khi bơm đã lên nước bình thường thì tiếng đó mất.
• Tiếng nhỏ ở phớt khi bơm dừng (bơm biến tần HiMulti 5 của Wilo Hàn Quốc): hãng ghi không phải lỗi và sẽ hết theo thời gian.
• Bơm chạy thêm một lúc sau khi khóa vòi: bơm biến tần Hitachi có hẹn giờ chạy thêm để giảm số lần khởi động, hãng ghi không phải lỗi.

Ngoài các trường hợp trên, Hitachi, Kawamoto và Wilo Hàn Quốc đều ghi: bơm có tiếng ồn hay rung bất thường, nhất là ngay lần chạy đầu, thì ngắt điện và liên hệ đại lý hoặc trung tâm bảo hành.

Bơm hút khí, thiếu nước: tiếng rào rào, lạo xạo

Đây là nguyên nhân hay gặp nhất ở bơm gia đình. Có hai hiện tượng hay bị gọi chung:

• Lọt khí: khí vào qua mối nối ống hút hở, rọ hút nhô khỏi mặt nước, bể sắp cạn. Bảng xử lý sự cố của bơm tăng áp PB của Wilo Hàn Quốc ghi bơm kêu ồn khi trong ống hoặc trong bơm có khí; cách xử lý là mở vòi cho bơm chạy vài phút để đẩy khí ra. Bảng của Grundfos (bản tiếng Trung) liệt kê cùng nhóm: khí lọt vào ống hút hoặc bơm, mực nước quá thấp làm bơm hút khí.
• Xâm thực (cavitation): áp suất ở cửa hút tụt xuống thấp tới mức nước sôi ngay ở nhiệt độ thường, tạo bọt hơi; bọt vỡ khi sang vùng áp cao. Tài liệu đào tạo của Grundfos ghi xâm thực nghe như tiếng ồn lớn kèm rung, bọt hơi vỡ gây va đập cơ học, làm rỗ cánh bơm và vỏ bơm, nặng thì phá hỏng bơm. Wilo mô tả tiếng xâm thực là tiếng ầm ì, lách tách, nổ lốp bốp.

Nguyên nhân xâm thực theo Wilo và Grundfos: hút quá sâu, ống hút nhỏ, dài, nhiều cút, van trên đường hút đóng một phần, lọc, rọ hút bị tắc, nước nóng, bơm chạy lưu lượng lớn hơn nhiều so với định mức. Sách bơm biến tần HiMulti 5 của Wilo Hàn Quốc cũng ghi "áp hút thấp (kèm tiếng xâm thực)" trong bảng sự cố.

Panasonic ghi trong sách hướng dẫn bơm A-130J bán tại Việt Nam: không vận hành bơm khi không có nước vì có thể gây tiếng ồn.

Bạn làm gì: kiểm tra bể, giếng còn nước, rọ hút ngập sâu và sạch rác; mở hết van trên đường hút; mồi lại nước nếu là bơm hút giếng. Nếu bơm vừa kêu vừa không lên nước, làm theo bài máy bơm chạy nhưng không lên nước.

Ổ bi (bạc đạn) mòn: tiếng rít, gầm đều

Ổ bi đỡ trục motor là phần mòn theo thời gian. Ebara (Nhật Bản) xếp "ổ bi hỏng" lên đầu danh sách nguyên nhân bơm rung, ồn; cách xử lý là thay ổ bi. Grundfos ghi tương tự.

Sách hướng dẫn bơm ly tâm GE-C của Kawamoto đưa mốc tham khảo thay ổ bi khoảng 3 năm, hoặc khi ổ bi nóng quá, có tiếng lạ, rung bất thường. Đây là bơm công nghiệp, nên coi con số này là tham khảo chứ không phải tuổi thọ của mọi bơm gia đình. Kawamoto khuyên kiểm tra hằng ngày xem tiếng chạy và độ rung có khác lúc mới lắp không, và nên ghi nhật ký vận hành để nhận ra thay đổi sớm.

Dấu hiệu dễ nhận: tiếng ồn tăng dần qua nhiều tuần, có tiếng rít hay gầm ngay cả khi nước lên đủ, vỏ motor nóng hơn trước. Thay ổ bi phải tháo motor, là việc của thợ.

Cánh bơm chạm, kẹt dị vật, cát

• Kawamoto và Ebara đều có dòng "bộ phận quay bị chạm hoặc trục bị cong": xử lý ở xưởng chuyên môn. Bơm biến tần Wilo Hàn Quốc ghi kiểm tra "chạm phần thủy lực" và trục có cong không khi bơm yếu áp.
• Dị vật kẹt cánh: Ebara, Kawamoto, Grundfos ghi cánh bơm bị kẹt dị vật hoặc mất cân bằng làm bơm rung; tháo và làm sạch. Wilo Hàn Quốc ghi bơm rung mạnh khi chi tiết bên trong bị dị vật kẹt hoặc làm tắc.
• Cát: Hitachi và Wilo Hàn Quốc khuyên giếng hay có cát phải lắp bộ lọc cát ở phía hút, để cát không vào làm cánh bơm mòn nhanh, áp và lưu lượng giảm. Hitachi gọi hiện tượng này là "cắn cát".

Bơm để lâu không chạy có thể bị cặn bám làm kẹt; Wilo Hàn Quốc hướng dẫn ngắt điện rồi dùng tua vít xoay trục sau motor vài vòng trước khi chạy lại.

Chân đế lỏng, đặt không phẳng, ống cứng truyền rung

Nhiều ca "bơm kêu to" thật ra là bơm chạy bình thường nhưng rung bị khuếch đại qua sàn, tường và đường ống.

• Đặt phẳng, bắt chắc: Hitachi hướng dẫn đặt bơm nằm ngang, bắt bu lông neo để bơm không xê dịch, nên làm bệ bê tông để không bị lún. Wilo Hàn Quốc ghi bệ nên bằng bê tông để nhiều năm không nghiêng.
• Đệm chống rung: Wilo Hàn Quốc ghi đặt bơm thẳng xuống sàn thì quay của motor có thể gây rung, nên đặt tấm chống rung dưới bơm. Kawamoto khuyên dùng giá đỡ chống rung khi rung là vấn đề.
• Khớp nối mềm, đỡ ống: Wilo Hàn Quốc khuyên lắp ống mềm hoặc khớp nối mềm ở phía đẩy để rung, ồn không truyền vào hệ ống, và không bẻ cong ống ngay sát cửa hút, cửa đẩy vì gây tiếng dòng chảy và rung. Kawamoto yêu cầu có khớp chống rung và giá đỡ ống để trọng lượng ống không đè lên bơm. Grundfos ghi bơm bị ống kéo, ép có thể gây tiếng ồn lúc khởi động, phải lắp lại và đỡ ống.
• Cộng hưởng: Ebara ghi ống bị cộng hưởng thì phải sửa lại đường ống.
• Vỏ, nắp chưa siết: Wilo Hàn Quốc liệt kê "chi tiết nắp lắp không chặt" trong mục bơm rung mạnh.

Grundfos lưu ý tiếng ồn truyền rất dễ qua ống và kết cấu nhà, nên có lúc khó biết nguồn ở đâu; bơm tăng áp không bắt chặt xuống sàn sẽ rung và ồn.

Tiếng "cộc" trong tường khi khóa vòi hoặc bơm tắt: búa nước

Panasonic Nhật Bản giải thích: khi dòng nước đang chảy bị dừng đột ngột, nước va vào thành ống, nhất là ở chỗ cong vuông góc, tạo tiếng "đùng". Hiện tượng dễ xảy ra khi áp cao, nước chảy nhanh, đóng van quá nhanh, ống nhiều chỗ cong, ống không được kẹp chắc, hoặc van điện từ của máy giặt, máy rửa bát đóng đột ngột. Cách giảm: vặn bớt van khóa, đóng vòi từ từ (nhất là vòi gạt một tay), lắp bộ chống búa nước; về lâu dài phải tính từ lúc thi công đường ống.

Hitachi ghi búa nước có thể làm vỡ chi tiết bơm hoặc gây rò nước, nên giới hạn chiều cao cột nước đổ vào bơm (khi bể cao hơn bơm) trong 2 m.

Kinh nghiệm của thợ (chưa xác nhận từ tài liệu hãng): nếu tiếng "cộc" xuất hiện đúng lúc bơm tắt, nên kiểm tra van một chiều có đóng đập mạnh không, ống đẩy có được kẹp chắc không.

Rơ le áp tắt bật liên tục: tiếng tạch tạch

Bơm tăng áp tự động bật khi áp tụt, tắt khi áp đủ. Nếu bình áp mất khí, có rò rỉ nhỏ hoặc vòi đóng chưa kín, bơm chạy vài giây lại tắt rồi chạy lại, nghe tạch tạch và rung liên hồi. Trong bảng sự cố của bơm biến tần HiMulti 5 (Wilo Hàn Quốc), mục bơm rung mạnh liệt kê cả điện áp cấp thấp và khởi động lặp lại do rò rỉ nhỏ trên ống đẩy. Cách khoanh vùng (khóa van sau bơm, xem đồng hồ, kiểm tra bình áp) có ở bài máy bơm tăng áp chạy liên tục không ngắt.

Đặt bơm ở đâu cho đỡ ồn?

• Wilo Hàn Quốc ghi riêng model PB-S140MA là loại cho áp cao, có thể gây phiền về tiếng ồn, và khuyên tránh lắp trong nhà. Mỗi model mức ồn khác nhau, đọc sách hướng dẫn trước khi chọn chỗ đặt.
• Grundfos ghi bơm ly tâm đời cũ có motor làm mát bằng quạt có thể làm rung cả hệ thống, và bơm kém hiệu quả chạy liên tục cũng là một nguồn ồn.
• Căn hộ chung cư, bơm thường đặt gần phòng ngủ hoặc trong hộp kỹ thuật chung; rung truyền sang nhà hàng xóm. Trước khi lắp, đọc bài nước yếu ở chung cư tầng cao và hỏi ban quản lý; có thể tìm thợ quen việc chung cư.

Bạn tự làm được gì

1. Ghi lại tiếng ồn bằng video: lúc khởi động, lúc chạy đều, lúc tắt, lúc khóa vòi.
2. Kiểm tra nước nguồn: bể còn nước, rọ hút ngập và sạch, van đường hút mở hết.
3. Mở một vòi, cho bơm chạy vài phút để đẩy khí (Wilo Hàn Quốc).
4. Ngắt điện rồi xem bơm có đặt phẳng, bu lông chân đế có lỏng, ống có tì vào tường không. Kê đệm cao su nếu bơm đặt thẳng trên sàn.
5. Khóa hết vòi, xem bơm có tự chạy lại sau vài phút không (dấu hiệu rò rỉ, bình áp).
6. Đóng vòi chậm lại xem tiếng "cộc" có giảm không.
7. Không tự tháo motor, không chạy bơm khi chưa mồi nước.

Phần cho thợ: đo kiểm và tìm nguồn rung

• Tách nguồn: chạy bơm khi khóa van đẩy trong thời gian ngắn rồi mở van (không để chạy khóa van lâu: Ebara liệt kê "chạy đóng van lâu" là nguyên nhân rung, ồn); so tiếng khi đặt tay lên motor, đầu bơm, ống. Tiếng ở cửa hút là khí hoặc xâm thực, tiếng ở thân motor là ổ bi, tiếng cọ ở đầu bơm là cánh.
• Phía hút: siết lại khớp ren, phớt, nắp van một chiều; thử bôi xà phòng lên mối nối khi bơm chạy. Đối chiếu chiều sâu hút với thông số máy (Hitachi WT-P125S ghi chiều sâu hút 8 m ở máy nội địa Nhật; máy bán ở Việt Nam xem sách đi kèm). Grundfos khuyên áp có sẵn ở cửa hút (NPSHA) lớn hơn mức bơm yêu cầu (NPSHR) ít nhất 0,5 m; xâm thực thì có thể vặn bớt van phía đẩy để giảm lưu lượng, miễn còn đủ nước làm mát.
• Lưu lượng quá lớn: Ebara ghi lưu lượng đẩy quá nhiều gây rung, ồn; xử lý bằng vặn bớt van đẩy về đúng lưu lượng định mức.
• Ổ bi, cánh, trục: quay tay trục khi đã ngắt điện, nghe tiếng sạn, kiểm tra độ rơ. Thay ổ bi, kiểm tra cánh mòn, rỗ (dấu xâm thực), trục cong.
• Chiều quay (bơm 3 pha): Kawamoto và Ebara ghi quay ngược gây rung; đổi 2 trong 3 dây pha sau khi đã cắt nguồn.
• Điện: Kawamoto đưa tiêu chí kiểm tra hằng ngày là điện áp trong khoảng ±10% định mức, dòng không vượt dòng ghi trên nhãn. Điện trở cách điện motor tụt xuống 1 MΩ trở xuống thì phải ngừng và sửa (Kawamoto). Aptomat nhảy khi bơm chạy, xem bài aptomat bật lên là nhảy.
• Lắp đặt: bệ phẳng, bu lông neo, đệm chống rung, khớp nối mềm, giá đỡ ống, tránh cút sát cửa bơm (Hitachi, Kawamoto, Wilo Hàn Quốc).
• Búa nước: kiểm tra van một chiều, kẹp ống, áp nguồn; tư vấn bộ chống búa nước.

An toàn điện và nước

• Ngắt cầu dao, rút phích trước khi kiểm tra, siết bu lông hay quay trục (Kawamoto, Hitachi).
• Trước khi tháo đầu bơm, xả áp và xác nhận áp bên trong về 0 để tránh nước phun ra (Kawamoto). Bơm đang nóng thì không mở nút mồi nước vì nước nóng có thể phun ra (Kawamoto).
• Có mùi khét, dây nứt, chạm vào thấy tê điện, aptomat chống giật nhảy: ngưng dùng, ngắt điện, gọi thợ (Hitachi, Kawamoto).
• Không tự sửa, thay motor, tụ, công tắc áp lực nếu không có chuyên môn; Panasonic ghi việc này có thể gây khói, cháy.
• Bơm đặt ngoài trời phải có mái che, không để nước mưa, nắng chiếu thẳng (Hitachi, Wilo Hàn Quốc, Panasonic). Không trùm chăn, vải lên bơm để giảm ồn: Kawamoto cảnh báo bơm có thể quá nhiệt và gây cháy.

Câu hỏi thường gặp

Máy bơm nước kêu to bất thường có dùng tiếp được không?

Không nên. Hitachi, Kawamoto và Wilo Hàn Quốc đều ghi khi có tiếng ồn hay rung bất thường thì ngắt điện và nhờ kiểm tra. Chạy tiếp khi đang xâm thực hay ổ bi hỏng sẽ làm hỏng nặng hơn.

Máy bơm kêu rào rào như có sỏi là bị gì?

Thường là bơm hút phải khí hoặc xâm thực do thiếu nước ở cửa hút. Wilo mô tả tiếng xâm thực là ầm ì, lách tách, nổ lốp bốp; Grundfos ghi xâm thực làm rỗ cánh bơm. Kiểm tra mực nước, rọ hút, mối nối ống hút trước.

Máy bơm mới mua đã kêu to là do đâu?

Nếu chỉ là tiếng cánh chạm lúc mồi ban đầu hoặc "két" nhẹ lúc khởi động, dừng thì Wilo Hàn Quốc và Kawamoto ghi là bình thường. Nếu rung mạnh ngay lần chạy đầu, kiểm tra cách lắp (đặt phẳng, bu lông, ống tì vào bơm) và báo nơi bán để bảo hành.

Kê cao su dưới chân máy bơm có giảm ồn không?

Có tác dụng với rung truyền xuống sàn. Wilo Hàn Quốc khuyên đặt tấm chống rung dưới bơm khi đặt thẳng trên sàn, và lắp khớp nối mềm ở phía đẩy để rung không truyền vào ống. Nó không chữa được ổ bi mòn hay xâm thực.

Bao lâu phải thay bạc đạn máy bơm?

Kawamoto đưa mốc tham khảo khoảng 3 năm cho bơm ly tâm GE-C, hoặc khi ổ bi nóng, kêu lạ, rung bất thường. Bơm gia đình mỗi hãng mỗi khác; dựa vào tiếng và nhiệt độ motor để quyết định.

Tiếng "cộc" trong tường mỗi khi khóa vòi có phải do máy bơm?

Thường là búa nước, không phải lỗi của riêng bơm. Panasonic giải thích nước dừng đột ngột va vào chỗ ống cong; đóng vòi chậm, vặn bớt van khóa, lắp bộ chống búa nước sẽ đỡ. Hitachi lưu ý búa nước có thể làm vỡ chi tiết bơm.

Máy bơm cứ tạch tạch bật tắt liên tục có hại không?

Có. Bơm khởi động quá dày làm rơ le, motor mau hỏng và gây rung, ồn liên tục. Nguyên nhân hay gặp là bình áp mất khí và rò rỉ nhỏ; cách kiểm tra có ở bài bơm tăng áp chạy liên tục không ngắt.

Trùm chăn lên máy bơm cho đỡ ồn được không?

Không. Kawamoto cảnh báo không trùm chăn hay vải lên bơm vì có thể quá nhiệt, bốc cháy. Muốn giảm ồn, xử lý nguồn rung và chọn chỗ đặt có thông gió, có mái che.

Đặt thợ trên Thuê Thợ 365

Nếu máy bơm vẫn kêu to, rung mạnh sau khi đã kiểm tra nước nguồn và chân đế, bạn có thể chọn thợ sửa máy bơm đã được xác minh danh tính và tay nghề, hoặc đăng việc để nhận báo giá từ thợ gần bạn. Ghi hãng và model trên tem máy, bơm hút giếng hay bơm tăng áp, bơm đã dùng bao lâu, kèm video có tiếng lúc khởi động, lúc chạy và lúc tắt để thợ đoán đúng việc trước khi đến. Thợ báo giá trực tiếp với bạn trước khi làm, và tiền công được bảo hành theo chính sách của nền tảng.