Máy bơm nước chạy nhưng không lên nước: nguyên nhân và cách xử lý

Máy bơm chạy nhưng không lên nước, phần lớn là do trong buồng bơm và ống hút không có đủ nước (mất nước mồi) hoặc có khí lọt vào đường hút. Bơm ly tâm gia đình không tự hút được không khí, nên chỉ cần một mối nối hở, một van một chiều (van đáy, rọ hút) không kín là nước tụt về giếng và bơm quay "suông". Nếu đã mồi đầy mà vẫn không lên, hãy nghĩ tới rọ hút bị tắc, hút quá sâu so với khả năng máy, giếng cạn, cánh bơm mòn, hoặc tụ điện yếu làm motor quay chậm.

Bài này dành cho máy bơm hút từ giếng, bể ngầm, hồ (bơm đẩy cao, bơm tăng áp có ống hút). Nếu máy của bạn chạy mãi không ngắt hoặc đóng ngắt liên tục, xem bài máy bơm tăng áp chạy liên tục không ngắt. Số liệu dưới đây lấy từ sách hướng dẫn của Panasonic, Grundfos, Wilo và Hitachi.

Máy bơm không lên nước: khoanh vùng nhanh

Bạn thấy gì	Nguyên nhân hay gặp	Tự làm được	Cần thợ
Máy mới lắp, mới sửa ống, hoặc để lâu không dùng	Chưa mồi hoặc mất nước mồi	Mồi nước theo sách	Khi mồi nhiều lần vẫn không lên
Mồi xong chạy được, tắt một đêm sáng ra lại không lên	Van một chiều, van đáy không kín, ống hút hở nên nước tụt về giếng	Kiểm tra mối nối, vệ sinh rọ hút nếu kéo lên được	Thay van, làm lại đường hút
Nước ra lúc có lúc không, lẫn bọt khí, bơm kêu rào rào	Khí lọt ở ống hút, mực nước sát đầu rọ	Siết mối nối, hạ ống hút sâu hơn	Khi không tìm ra chỗ hở
Nước ra yếu dần theo mùa, mùa khô thì mất hẳn	Giếng cạn, mực nước hạ, vượt chiều sâu hút của máy	Đo mực nước giếng	Hạ máy, đổi loại bơm
Motor kêu ù, quay chậm hoặc không quay, máy nóng nhanh	Tụ yếu, điện áp thấp, cánh bơm kẹt	Ngắt điện, xoay thử trục theo sách	Thay tụ, kiểm tra motor
Có nước nhưng áp không lên dù đã mồi đủ	Cánh bơm mòn do cát, bộ phun (ejector) tắc	Không	Tháo buồng bơm

Vì sao máy bơm phải mồi nước?

Bơm dùng cánh quay để đẩy nước. Khi buồng bơm đầy nước, cánh quay tạo vùng áp thấp ở cửa hút, và áp suất không khí trên mặt nước giếng đẩy nước lên theo ống hút. Khi trong buồng chỉ có khí, cánh quay không tạo được độ chân không đủ để kéo nước lên. Vì thế mọi sách hướng dẫn đều yêu cầu đổ đầy nước trước khi chạy.

Về nguyên lý vật lý, áp suất khí quyển ở mực nước biển chỉ đỡ được cột nước khoảng 10 m, nên không máy bơm đặt trên mặt đất nào hút được sâu hơn mức này. Trên thực tế, giới hạn hút của từng máy còn thấp hơn và do hãng công bố (xem bảng phía dưới).

Mất mồi, lọt khí: nguyên nhân số một

Cách mồi nước đúng

Sách hướng dẫn tiếng Việt của Panasonic A-130JAK, A-200JAK ghi các bước:

1. Mở nút đậy lỗ mồi bằng cách vặn qua trái (ngược chiều kim đồng hồ). Nếu cứng quá có thể dùng tua vít, kìm.
2. Đổ đầy nước vào buồng bơm.
3. Vặn chặt nút mồi qua phải.
4. Bật công tắc ON.

Panasonic ghi thêm: bơm đã chạy mà chưa thấy nước ra thì tắt bơm, kiểm tra nước trong buồng bơm, thiếu thì đổ thêm rồi chạy lại.

Các hãng khác bổ sung vài điểm đáng nhớ:

• Đừng sốt ruột. Grundfos ghi với máy JP, khi có độ sâu hút, có thể mất tới 4 phút từ lúc bật đến lúc ra nước, tùy chiều dài và đường kính ống hút.
• Đừng để chạy khô quá lâu. Cũng theo Grundfos, máy không được chạy mà không ra nước quá 4 phút. Panasonic ghi không vận hành máy bơm mà không có nước. Sách Hitachi dòng WT-P ghi không được chạy khi chưa mồi, để tránh hỏng bơm do chạy khô, và nếu vài phút không lên nước thì mồi lại.
• Vặn nút mồi vừa tay. Grundfos dặn vặn nút mồi lại bằng tay, không cần dụng cụ.
• Giữ điện khô. Hitachi nhắc khi đổ nước mồi không để nước dính vào motor và bộ điều khiển.

Mồi xong lại mất: van một chiều, van đáy không kín

Nếu máy chỉ lên nước ngay sau khi mồi, tắt vài giờ là phải mồi lại, nước trong ống hút đang chảy ngược về giếng. Thủ phạm thường là van một chiều trên thân bơm, hoặc van đáy (rọ hút, lupe) ở đầu ống hút, bị rác, cát kẹt làm không đóng kín.

• Bảng sự cố Wilo-PB ghi: motor chạy mà không bơm được nước khi van đáy hỏng, cách xử lý là tháo hộp van, vệ sinh van, đế van và lỗ van.
• Trang chẩn đoán của Hitachi (Nhật) ghi: van một chiều hỏng thì tháo nắp van, vệ sinh kỹ bên trong, rồi siết chặt bu lông nắp van để không lọt khí.
• Grundfos khuyên khi có độ sâu hút thì nên lắp van một chiều trên ống hút.

Đường hút hở

Một lỗ hở nhỏ trên ống hút không làm rò nước ra ngoài (vì bên trong ống là áp thấp), mà hút khí vào. Bạn sẽ không thấy giọt nước nào, chỉ thấy bơm không lên nước hoặc nước ra lẫn bọt.

• Wilo ghi: khí lọt vào ống hút thì kiểm tra toàn bộ đường ống, bịt chỗ hở. Nước không ra trong vài phút đầu sau khi bật cũng là do khí lọt vào ống hút. Khí cũng có thể lọt vào qua phớt cơ khí của bơm, lúc đó phải thay phớt.
• Hitachi ghi kiểm tra các mối nối ống và chỗ nối ống với bơm, và phớt cơ khí là một đường lọt khí.
• Panasonic dặn đợi keo dán khô hẳn rồi mới chạy, để tránh hở mối nối.

Ống nhựa mềm dùng làm ống hút phải là loại không bị bẹp khi hút (Grundfos ghi rõ yêu cầu này). Ống mềm thường bị hút xẹp lại, bơm chạy mà nước không lên.

Rọ hút, lọc, ống hút bị tắc

Bảng sự cố của Grundfos cho máy JP liệt kê các nguyên nhân "bơm chạy nhưng không ra nước hoặc ra ít": chưa mồi, ống hút bị cặn tắc, buồng bơm bị cặn tắc, hút quá sâu, ống hút quá dài, đường kính ống hút quá nhỏ, ống hút không ngập đủ sâu, ống hút bị hở. Grundfos còn ghi: ống hút dài hơn 10 m hoặc hút sâu hơn 4 m thì đường kính ống hút phải lớn hơn 1 inch.

Panasonic khuyên dùng đầu lọc ở cuối ống hút, đặt đầu lọc cách đáy nguồn nước khoảng 30 cm để không hút bùn cát. Hitachi liệt kê lưới lọc, lọc cặn bị tắc là một nguyên nhân không lên nước, cách xử lý là tháo ra vệ sinh.

Hút quá sâu, ống ngang quá dài

Máy (theo tài liệu hãng)	Giới hạn hút
Panasonic A-130JAK, A-200JAK (sách tiếng Việt)	Chiều sâu hút 9 m, tổng chiều cao hút đẩy tối đa 27 m
Grundfos JP 5, JP 6	Bảng sự cố ghi hút quá sâu khi trên 7 m
Hitachi WT-P125S, WT-P200S (máy nội địa Nhật, 100 V)	Hút sâu 8 m. WT-P300S hút tối đa 7 m
Wilo PB loại đẩy lên (bơm tăng áp, không tự mồi)	Hút tối đa 3 m, và chỉ khi có van đáy ở đầu ống hút
Pentax dòng CAM	Catalogue chúng tôi đọc được chỉ ghi nhiệt độ nước 0 đến 50°C và áp làm việc, không ghi chiều sâu hút. Chưa xác nhận từ tài liệu hãng, hãy hỏi nhà phân phối theo đúng model

Hai lưu ý quan trọng:

• Chiều sâu hút đo tới mặt nước lúc thấp nhất. Hitachi ghi chiều sâu hút là khoảng cách từ mặt nước tới tâm bơm, và phải tính tới mực nước hạ xuống vào mùa khô. Máy lắp mùa mưa chạy tốt, sang mùa khô mất nước là chuyện thường gặp ở giếng khoan, giếng đào.
• Ống ngang cũng "ăn" vào khả năng hút. Sách Hitachi WT-P cho bảng giới hạn chiều dài ống ngang từ giếng tới bơm theo chiều sâu hút: hút 8 m thì ống ngang tối đa 3 m, hút 7 m tối đa 14,5 m, hút 6 m tối đa 26 m. Đoạn ống ngang nên dốc lên dần về phía bơm. Hãng khuyên đặt bơm càng gần giếng càng tốt, Panasonic cũng khuyên đặt bơm càng gần nguồn nước càng tốt.

Nếu mực nước thấp hơn giới hạn hút của máy, sửa thế nào cũng không lên nước. Cách xử lý là hạ máy xuống gần mặt nước hơn (đào hố đặt bơm, có thoát nước và che mưa), hoặc chuyển sang loại bơm cho giếng sâu. Việc chọn bơm nên để thợ đo mực nước thực tế rồi tư vấn.

Giếng cạn, bể ngầm hết nước

• Wilo ghi nguyên nhân đầu tiên của "motor chạy mà không bơm được nước" là mực nước giếng thấp hơn mức chuẩn.
• Máy Hitachi dòng WT-P có chế độ tự dừng và báo lỗi chạy khô khi mực nước giếng hạ hoặc mất nước mồi, nhận biết bằng áp đầu đẩy dưới 10 kPa kéo dài khoảng 60 phút. Hãng khuyên kiểm tra mực nước giếng và xem nước có tụt qua van một chiều không.
• Panasonic khuyên với giếng mới, cho bơm chạy suốt 24 giờ để nước sạch bùn đất.

Với bể ngầm, nhìn mực nước trong bể trước khi tháo bơm. Phao cơ cấp nước vào bể bị kẹt, đồng hồ nước khu vực bị cúp cũng làm bể cạn. Nếu cả tòa nhà yếu nước, xem thêm nước yếu ở chung cư tầng cao. Các sự cố khác của đường ống trong nhà có trong cẩm nang cấp thoát nước.

Cánh bơm mòn, kẹt, bộ phun tắc

• Cánh bơm kẹt: Panasonic hướng dẫn: motor không chạy hoặc bị kẹt thì ngắt điện, dùng tua vít đưa vào vít bắt cánh quạt gió trên trục motor, quay theo chiều kim đồng hồ vài vòng rồi chạy lại. Vẫn không chạy thì có thể cánh bơm bị kẹt: tháo 3 bu lông nắp buồng bơm, tháo cánh ra vệ sinh, lắp lại cánh, ron và nắp đúng vị trí.
• Cánh bơm mòn: trang chẩn đoán của Hitachi ghi cánh bơm bị mòn hoặc biến dạng do cát hoặc do đóng băng làm áp không lên được, cần sửa hoặc thay. Nước giếng có cát là nguyên nhân hay gặp ở Việt Nam. Wilo cũng liệt kê cánh bơm mòn, biến dạng phải thay.
• Bộ phun (ejector) tắc: máy bơm kiểu tự mồi có bộ phun bên trong. Hitachi và Grundfos đều hướng dẫn tháo bộ phun ra vệ sinh khi bị cặn tắc.

Tụ yếu, điện yếu: bơm quay chậm, kêu ù

Máy bơm gia đình dùng motor một pha có tụ điện. Ví dụ, sơ đồ trong sách Panasonic ghi tụ 5,0 µF cho A-130JAK và 6,0 µF cho A-200JAK. Wilo ghi motor PB có tụ trong hộp đấu dây và bộ bảo vệ nhiệt.

Theo tài liệu hãng:

• Wilo ghi bộ bảo vệ nhiệt ngắt quá thường xuyên khi điện áp quá thấp hoặc quá cao, cánh bơm cọ vào chi tiết khác, hoặc tụ bị chập hay đứt. Motor không khởi động khi bảo vệ nhiệt đã ngắt (chờ 20 đến 30 phút cho nguội), dây hỏng, motor hỏng, hoặc điện áp quá thấp.
• Grundfos ghi motor một pha có công tắc nhiệt, tự đóng lại khi motor nguội. Nếu lặp lại, kiểm tra cánh kẹt hoặc motor hỏng.

Kinh nghiệm của thợ (không phải hướng dẫn của hãng): motor kêu ù mà không quay, hoặc phải lấy tay xoay trục mới chạy, thường do tụ hỏng hoặc trục bị kẹt. Tụ yếu (giảm điện dung) làm motor khởi động khó, quay không đủ tốc độ nên bơm không đủ sức đẩy nước lên, máy nóng nhanh và bảo vệ nhiệt hay ngắt.

Panasonic ghi rõ: tự ý sửa chữa hoặc thay động cơ, tụ điện, công tắc áp lực có thể gây khói, phát lửa. Tụ còn tích điện sau khi rút điện. Phần này nên để thợ làm.

An toàn điện và nước

• Ngắt điện trước mọi thao tác. Panasonic ghi phải tắt bơm, ngắt nguồn trước khi thao tác. Grundfos ghi ngắt điện và bảo đảm không ai vô tình bật lại trước khi tìm lỗi.
• Cầu dao và chống giật. Panasonic yêu cầu luôn lắp cầu dao cho nguồn cấp. Grundfos khuyên lắp thiết bị chống dòng rò với dòng ngắt không quá 30 mA và dùng ổ cắm có tiếp đất. Xem thêm chọn lắp aptomat chống giật.
• Tiếp đất. Panasonic hướng dẫn nối dây tiếp đất của bơm vào cọc ở độ sâu khoảng 50 cm. Wilo yêu cầu dây điện không chạm ống, thân bơm và tránh ẩm.
• Đặt máy khô ráo. Panasonic khuyên kê bơm cao khoảng 10 cm để không bị ngập, có mái che nếu đặt ngoài trời, và không bơm nước nóng trên 45°C, dầu, nước muối, hóa chất.
• Xả áp trước khi tháo. Grundfos cảnh báo khi mở nút xả, nước nóng hoặc lạnh thoát ra không được gây hại cho người và thiết bị. Khóa van, mở một vòi xả áp rồi mới mở nút mồi, tháo van hay buồng bơm.
• Miệng giếng. Không cúi người xuống giếng đào sâu để kéo ống hút một mình. Giếng sâu có thể thiếu không khí, nên nhờ thợ có dụng cụ.
• Motor nóng. Sau khi chạy khô hoặc bảo vệ nhiệt vừa ngắt, thân motor rất nóng, đợi nguội.

Dành cho thợ: quy trình đo kiểm

1. Hỏi lịch sử: máy mới lắp hay đang chạy tốt rồi mất nước, mất theo mùa hay đột ngột, có sửa ống gần đây không.
2. Đo mực nước giếng hoặc bể lúc máy đang hút, so với giới hạn hút của đúng model, tính cả chiều dài ống ngang (bảng Hitachi ở trên cho thấy ống ngang dài làm giảm mạnh khả năng hút).
3. Thử giữ mồi: mồi đầy, đóng nút, để yên một thời gian. Mực nước trong buồng tụt là van một chiều, van đáy hoặc ống hút hở.
4. Tìm chỗ lọt khí: soi các mối nối, khớp ren, nắp van, phớt. Kinh nghiệm thực hành (không phải quy trình của hãng): bôi nước xà phòng lên mối nối khi bơm chạy, chỗ hở sẽ hút bọt vào hoặc kêu xì.
5. Đo điện: điện áp tại bơm lúc khởi động, dòng chạy bằng ampe kìm so với tem (Panasonic A-130JAK ghi 1,55 A, A-200JAK 2,3 A), điện dung tụ so với giá trị và dung sai in trên thân tụ. Xả tụ trước khi đo.
6. Tháo buồng bơm: kiểm tra cánh bơm mòn, vỡ, kẹt cát, bộ phun tắc, phớt.

Khi nào nên gọi thợ?

• Đã mồi đầy 2 đến 3 lần, chờ đủ vài phút mà không lên nước.
• Máy giữ mồi không được qua đêm và bạn không thấy chỗ hở.
• Mực nước giếng có vẻ sâu hơn giới hạn hút của máy, hoặc giếng yếu theo mùa.
• Motor kêu ù, quay chậm, nóng nhanh, bảo vệ nhiệt ngắt liên tục, có mùi khét, aptomat nhảy (xem thêm aptomat bật lên là nhảy).
• Cần kéo ống hút, rọ hút lên từ giếng sâu.

Khi gọi thợ, chuẩn bị: model trên tem máy, ảnh hoặc video lúc bơm chạy, chiều sâu giếng ước lượng, chiều dài ống từ giếng tới bơm, máy có giữ được nước mồi không.

Câu hỏi thường gặp

Máy bơm chạy nhưng không lên nước, việc đầu tiên nên làm là gì?

Ngắt điện, mở nút mồi xem buồng bơm có đầy nước không. Thiếu thì đổ đầy, vặn chặt nút, bật lại và chờ vài phút. Grundfos ghi có thể mất tới 4 phút mới ra nước khi có độ sâu hút. Nếu vẫn không lên, kiểm tra ống hút, rọ hút và mực nước.

Vì sao sáng nào cũng phải mồi nước lại?

Nước trong ống hút chảy ngược về giếng qua đêm. Van một chiều hoặc van đáy ở đầu ống hút không kín, hoặc ống hút có chỗ hở. Vệ sinh van, đế van và siết lại các mối nối. Không hết thì thay van.

Máy bơm hút sâu được bao nhiêu mét?

Tùy model. Panasonic A-130JAK ghi 9 m, Grundfos JP ghi hút quá 7 m là quá sâu, Hitachi WT-P125S ghi 8 m. Bơm tăng áp không tự mồi như Wilo PB chỉ hút tối đa 3 m khi có van đáy. Về nguyên lý, không máy bơm đặt trên mặt đất nào hút quá khoảng 10 m.

Giếng mùa khô bị mất nước thì có sửa máy được không?

Nếu mực nước hạ thấp hơn giới hạn hút, máy không có lỗi. Phải hạ máy xuống gần mặt nước hơn hoặc đổi loại bơm cho giếng sâu. Hitachi khuyên ngay từ đầu tính chiều sâu hút theo mực nước mùa khô.

Máy bơm kêu ù ù không quay là hỏng gì?

Thường là tụ hỏng hoặc trục, cánh bơm bị kẹt. Ngắt điện, thử xoay trục theo hướng dẫn của Panasonic (tua vít vào vít cánh quạt gió, quay theo chiều kim đồng hồ). Không quay được hoặc xoay xong vẫn ù thì gọi thợ, đừng tự thay tụ.

Nước ra có bọt khí, lúc mạnh lúc yếu là sao?

Khí đang lọt vào đường hút: mối nối hở, phớt mòn, hoặc mực nước chỉ vừa ngập đầu rọ hút nên bơm hút cả khí. Siết lại mối nối, hạ đầu ống hút sâu hơn nhưng vẫn cách đáy khoảng 30 cm như Panasonic khuyên.

Dùng ống mềm làm ống hút được không?

Được nếu là loại ống không bị bẹp khi hút, như Grundfos yêu cầu. Ống mềm thường bị hút xẹp, nước không lên được.

Để máy bơm chạy không có nước có sao không?

Có. Panasonic ghi không vận hành máy khi không có nước. Grundfos giới hạn không quá 4 phút chạy mà không ra nước. Chạy khô lâu làm phớt và cánh bơm hỏng. Máy có chức năng chống chạy khô như Hitachi WT-P sẽ tự dừng, nhiều máy giá rẻ không có.

Đặt thợ trên Thuê Thợ 365

Khi đã có model máy, video tiếng bơm và thông tin về giếng, thợ sẽ đoán đúng phần hỏng (đường hút, van đáy, tụ hay cánh bơm) và mang theo linh kiện phù hợp ngay lần đầu. Bạn có thể đặt thợ sửa máy bơm, điện nước hoặc đăng việc nhận báo giá để thợ gần bạn gửi giá. Thợ trên Thuê Thợ 365 đã được xác minh danh tính, báo giá trực tiếp với bạn trước khi làm, và tiền công được bảo hành theo thỏa thuận.