Tấm pin mặt trời giảm hiệu suất: nguyên nhân, cách vệ sinh đúng hãng và cách thợ kiểm tra chuỗi pin

Điện mặt trời áp mái giảm sản lượng thường do năm nguyên nhân: bụi bẩn và phân chim, bóng che (một tấm bị che kéo tụt cả chuỗi), điểm nóng (hot spot) trên tấm pin, nhiệt độ tấm pin cao và inverter báo lỗi hoặc tự giảm công suất. Ngoài ra, tấm pin nào cũng suy giảm công suất theo tuổi, nhưng mức này nhỏ và có trong bảo hành của hãng, nên sản lượng tụt mạnh trong vài tuần gần như chắc chắn không phải do "pin già".

Việc đầu tiên nên làm là mở app giám sát, so sản lượng hôm nay với những ngày nắng tương tự trước đó, rồi mới quyết định vệ sinh hay gọi thợ. Bài này giải thích từng nguyên nhân, cách đọc app, cách vệ sinh tấm pin đúng theo sách hướng dẫn của Jinko, LONGi, Trina, JA Solar, Canadian Solar, các nguyên tắc an toàn điện DC và trên mái, cùng những phép đo thợ sẽ làm.

Vì sao tấm pin giảm sản lượng

Bụi bẩn, phân chim, lá cây

Sách hướng dẫn lắp đặt của Jinko ghi bụi bẩn bám trên mặt kính làm giảm sản lượng điện. Tài liệu vận hành và bảo dưỡng (O&M) của LONGi nói rõ hơn: bụi, phân chim, băng tuyết che tấm pin làm giảm công suất, và che một phần còn có thể gây điểm nóng.

Điểm cần phân biệt, theo sách lắp đặt của JA Solar: bụi phủ đều thường không nguy hiểm vì ánh sáng tới các cell vẫn đồng đều, mức giảm công suất thường không rõ. Còn phân chim, nước thải công nghiệp bám thành mảng là trường hợp nặng hơn, mức độ tùy vật bám che sáng nhiều hay ít. Nói cách khác, một bãi phân chim che kín một cell có thể gây hại hơn một lớp bụi mỏng trên cả dàn.

Độ nghiêng của tấm pin quyết định nó có tự sạch nhờ mưa hay không:

• Trina ghi tấm lắp nằm ngang (nghiêng 0°) phải vệ sinh thường xuyên hơn vì không "tự làm sạch" như tấm nghiêng từ 10° trở lên.
• Canadian Solar ghi tấm nghiêng ít nhất 15° nhìn chung có thể không cần vệ sinh vì mưa tự rửa.
• LONGi lưu ý riêng mái nghiêng ít (mái nhà, mái nhà xưởng): nước và bụi đọng lại ở mép dưới tấm pin. Đọng lâu sẽ ăn mòn mặt kính và vệt bẩn không đều ở mép dưới gây nóng bất thường ở vùng đó.

LONGi đưa ra một mốc dễ nhìn: khi lớp bẩn che mất màu gốc của cell, tấm pin bắt buộc phải được vệ sinh.

Bóng che: vì sao một tấm bị che kéo tụt cả chuỗi

Các tấm pin trên mái thường được nối nối tiếp thành chuỗi (string). Trong chuỗi nối tiếp, dòng điện chạy qua mọi tấm là như nhau, nên tấm hay cell nào nhận ít nắng nhất sẽ giới hạn dòng của cả chuỗi. Bóng của bồn nước, cột ăng ten, ống thông hơi, cây, tòa nhà bên cạnh, thậm chí bóng người đứng trên mái lúc vệ sinh đều gây ra hiện tượng này.

Để giảm thiệt hại, mỗi tấm pin có diode bypass trong hộp nối (junction box). Theo sách lắp đặt Hi-MO 6 của LONGi, diode bypass được mắc song song với từng nhóm cell. Khi có điểm nóng, diode dẫn điện để dòng chính đi vòng qua nhóm cell đó, tránh tấm pin quá nhiệt. Cái giá phải trả là nhóm cell bị đi vòng không đóng góp điện áp nữa, nên chuỗi vẫn mất sản lượng. Canadian Solar ghi số diode bypass trong hộp nối khác nhau tùy dòng tấm pin.

Diode bypass không phải là "bảo hiểm" cho việc lắp chỗ có bóng. Trina và Canadian Solar đều ghi: tấm pin phải lắp ở chỗ không bị che quanh năm; bóng che vẫn ảnh hưởng hiệu suất và an toàn, có thể làm vật liệu đóng gói lão hóa nhanh và gây ứng suất nhiệt lên diode bypass, làm giảm tuổi thọ và mất bảo hành. Canadian Solar ghi rõ lỗi như điểm nóng do lắp ở chỗ bị che hoặc bảo dưỡng kém sẽ không được bảo hành. Trina cũng ghi tác hại của bóng che có thể được giảm hoặc loại bỏ bằng bộ tối ưu công suất (optimizer) hoặc micro inverter.

LONGi cũng nhắc diode bypass không phải thiết bị bảo vệ quá dòng, và nếu nghi diode hỏng thì liên hệ hãng, không tự mở hộp nối. Trina ghi tương tự: không mở hộp nối để thay diode kể cả khi diode hỏng.

Điểm nóng (hot spot)

Điểm nóng là một cell hoặc một vùng trên tấm pin nóng hơn hẳn phần còn lại, thường do bị che cục bộ (phân chim, lá, vệt bẩn mép dưới), cell nứt hoặc lỗi bên trong. Theo LONGi, bị che lâu dài gây điểm nóng vĩnh viễn, làm hỏng tấm pin và cell, kèm rủi ro an toàn. Điểm nóng chỉ thấy rõ bằng camera nhiệt (xem phần cho thợ bên dưới), mắt thường thường chỉ thấy vết cháy xém hoặc ố vàng ở mặt sau khi đã nặng. Jinko liệt kê "kiểm tra mặt sau có bị cháy không" trong mục kiểm tra định kỳ.

Nhiệt độ cao làm giảm công suất

Tấm pin nóng thì phát ít điện hơn. Mức giảm được ghi trên datasheet bằng hệ số nhiệt độ của Pmax. Ví dụ datasheet Jinko Tiger Neo JKM555 đến 575N-72HL4-(V):

Thông số	Giá trị theo datasheet
Hệ số nhiệt độ của Pmax	-0,30%/°C
Hệ số nhiệt độ của Voc	-0,25%/°C
Hệ số nhiệt độ của Isc	+0,046%/°C
Nhiệt độ cell danh định khi vận hành (NOCT)	45 ± 2°C

Công suất ghi trên tấm pin đo ở điều kiện chuẩn STC: bức xạ 1000 W/m², nhiệt độ cell 25°C. Với hệ số -0,30%/°C, mỗi độ cell nóng hơn 25°C là mất khoảng 0,3% công suất. Cell ở 60°C (nóng hơn 35°C) thì mất khoảng 35 × 0,30% = 10,5% so với công suất danh định ở cùng mức bức xạ. Đây là phép tính minh họa theo datasheet một dòng tấm, mỗi dòng có hệ số riêng.

Vì vậy, buổi trưa hè nắng gắt chưa chắc là lúc sản lượng cao nhất, và một ngày nắng nhẹ, mát, có gió có thể cho sản lượng ngang hoặc hơn. Thông gió dưới tấm pin cũng quan trọng: sách lắp đặt của Canadian Solar ghi khoảng cách tối thiểu từ đáy tấm pin đến mặt mái là 10,2 cm ở mọi vùng khí hậu trừ vùng sa mạc nóng (BWh theo phân loại Köppen), vì khe hở này giúp tấm pin thoát nhiệt.

Suy giảm theo tuổi: bao nhiêu là bình thường

Tấm pin nào cũng mất dần công suất theo năm, và hãng cam kết mức này trong bảo hành công suất tuyến tính. Ví dụ datasheet Jinko Tiger Neo 72HL4-(V) ở trên ghi: bảo hành sản phẩm 12 năm, bảo hành công suất tuyến tính 30 năm, năm đầu còn 99% công suất, suy giảm 0,40% mỗi năm, năm thứ 30 còn 87,4%. Tính theo cam kết này, năm thứ 10 tấm pin phải còn khoảng 99% − 9 × 0,40% = 95,4% công suất danh định.

Số liệu thực tế ngoài hiện trường cũng cùng cỡ: bài tổng quan "Photovoltaic Degradation Rates: An Analytical Review" của Jordan và Kurtz (NREL, 2012) tổng hợp gần 2.000 số liệu suy giảm đo trên tấm pin và hệ thống, trung vị là 0,5% mỗi năm.

Mỗi dòng tấm pin có mức cam kết riêng, xem datasheet và phiếu bảo hành đúng model ghi trên tem sau tấm pin. Điều cần nhớ: suy giảm do tuổi là vài phần trăm sau nhiều năm. Sản lượng giảm 20 đến 30% trong vài tuần hay vài tháng là dấu hiệu của bẩn, bóng che, lỗi chuỗi hoặc lỗi inverter, không phải lão hóa.

Inverter báo lỗi hoặc tự giảm công suất

Inverter có thể ngừng phát hoặc phát giảm vì lỗi lưới (quá áp, mất lưới), lỗi cách điện tấm pin, dòng rò, quá nhiệt. Sách hướng dẫn Growatt MIN TL-X ghi: nếu inverter thường xuyên tự giảm công suất do nhiệt độ cao, cần cải thiện tản nhiệt, có thể phải vệ sinh tấm tản nhiệt. Inverter đặt chỗ nắng chiếu trực tiếp, bí gió, hay bị bụi bám kín khe tản nhiệt dễ rơi vào tình trạng này vào buổi trưa.

Ý nghĩa từng mã lỗi của Growatt, Huawei, Solis, SMA, Sungrow, Deye có trong bài inverter điện mặt trời báo lỗi và cách xử lý.

So sánh sản lượng trên app giám sát

App giám sát (FusionSolar của Huawei, SOLARMAN, Sunny Portal của SMA...) là công cụ chẩn đoán đầu tiên. Đừng so một ngày với một ngày bất kỳ, vì sản lượng phụ thuộc mây, mưa, mùa. Cách so có ý nghĩa:

1. So ngày nắng với ngày nắng. Chọn một ngày trời quang gần đây, so với một ngày trời quang cùng mùa tháng trước hoặc cùng kỳ năm trước. Ghi lại thời tiết khi so.
2. Quy về sản lượng riêng (kWh/kWp). Lấy sản lượng ngày (kWh) chia cho tổng công suất tấm pin (kWp). Cách này giúp so hệ thống nhà bạn với nhà hàng xóm cùng khu, cùng hướng mái, dù công suất khác nhau.
3. Xem đường công suất trong ngày. Đường cong ngày nắng bình thường lên đều buổi sáng, đỉnh gần trưa, xuống đều buổi chiều. Bị "cắt đỉnh" phẳng vào giờ trưa có thể là inverter giảm công suất do nhiệt hoặc do giới hạn phát lưới. Bị "lõm" vào cùng một khung giờ mỗi ngày thường là bóng che của vật cố định (bồn nước, cây, nhà bên cạnh).
4. So các ngõ vào PV (chuỗi) với nhau. Nếu app hoặc màn hình inverter hiện điện áp và dòng từng ngõ PV1, PV2, hãy so các chuỗi có cùng số tấm, cùng hướng. Tài liệu O&M của LONGi coi là bất thường khi dòng hoặc điện áp của một nhánh lệch quá 5% so với trung bình các nhánh khác cùng điều kiện.
5. Kiểm tra lịch sử cảnh báo. Mã lỗi xuất hiện vào giờ nào, có lặp lại không. Chụp lại màn hình trước khi tắt máy hay reset.
6. Sau khi vệ sinh, so lại. LONGi đưa "kiểm tra chất lượng vệ sinh bằng theo dõi sản lượng" vào danh sách kiểm tra sau vệ sinh. Nếu sản lượng ngày nắng tăng rõ sau vệ sinh, nguyên nhân là bẩn. Nếu không đổi, cần thợ đo kiểm.

An toàn điện DC: điều phải biết trước khi lên mái

• Tấm pin không có công tắc. Theo LONGi, tấm pin chỉ ngừng phát điện khi không có ánh sáng hoặc được che bằng vải, bìa hay vật liệu cản sáng hoàn toàn. Tắt aptomat hay công tắc DC ở inverter xong, dây từ mái xuống vẫn có điện khi trời sáng.
• Điện áp đủ gây chết người. LONGi ghi mỗi tấm thường trên 36V, nối tiếp có thể lên hàng trăm đến 1.500V, kể cả khi nắng yếu dàn pin vẫn có điện áp rất cao, và điện DC từ 30V trở lên có thể gây tử vong. Trina ghi vào ban ngày, điện áp và dòng điện trong dàn pin đủ gây điện giật chết người. LONGi còn lưu ý trời âm u, mưa nhẹ, ánh sáng xuyên qua mây mỏng tấm pin vẫn phát điện.
• Không rút đầu nối MC4 khi đang có tải. Jinko, LONGi, Growatt đều ghi không ngắt kết nối khi có tải vì gây hồ quang và điện giật. Hướng dẫn lắp đặt đầu nối MC4/MC4-Evo 2 của Stäubli (MA711) ghi: luôn ngắt điện hệ thống trước khi cắm hoặc rút, không bao giờ rút đầu nối khi có tải, không cắm đầu nối bẩn, không cắm lẫn đầu đực cái của Stäubli với hãng khác, và loại đầu nối có khóa phải dùng dụng cụ để mở.
• Tấm kính vỡ là nguy hiểm. Jinko ghi kính vỡ có thể gây điện giật hoặc cháy, tấm pin không sửa được mà phải thay. Không vệ sinh tấm kính vỡ hoặc có dây hở (Jinko, LONGi). Trina ghi khi tấm pin ướt, nguy cơ giật từ tấm nứt vỡ càng cao.
• Không dùng nước dập lửa khi chưa ngắt nguồn (Jinko).

Quy trình tắt hệ thống trước khi làm việc

Luôn làm theo sách đúng model inverter. Ví dụ sách Growatt MIN TL-X ghi thứ tự tắt máy:

1. Ngắt aptomat phía lưới (AC) và đảm bảo không bị bật lại.
2. Tắt công tắc DC trên inverter.
3. Kiểm tra trạng thái inverter.
4. Chờ đèn LED và màn hình tắt hẳn.

Cùng sách này cảnh báo tụ điện bên trong inverter vẫn giữ điện áp cao sau khi đã ngắt lưới và tấm pin, không được mở vỏ trước ít nhất 5 phút. Quy trình của Huawei, Solis, SMA, Sungrow, Deye có trong bài inverter điện mặt trời báo lỗi.

Nhớ rằng tắt inverter chỉ ngừng việc phát điện lên lưới. Dây DC trên mái và tấm pin vẫn có điện áp khi có nắng. Canadian Solar và Trina đều yêu cầu ngắt dàn pin khỏi các thiết bị đang hoạt động (inverter, tủ gom dây) trước khi vệ sinh, và Trina yêu cầu che kín mặt trước tấm pin bằng vật liệu cản sáng khi sửa chữa.

An toàn khi làm việc trên mái

• Không giẫm, đứng, ngồi lên tấm pin. Jinko, LONGi, Trina đều cấm. Jinko ghi việc này có thể làm hỏng tấm và gây thương tích cho người. Nứt vi mô (micro crack) do giẫm thường không thấy bằng mắt nhưng làm giảm sản lượng về sau.
• Đồ bảo hộ. Trina yêu cầu găng tay cách điện, kính, mũ cứng, giày cách điện khi vệ sinh; khi dùng giàn giáo phải đặt chắc chắn, có biện pháp chống đổ, người làm phải đeo dây an toàn theo quy định xây dựng địa phương. LONGi yêu cầu mặc đồ bảo hộ và đội mũ vì khung và giá đỡ có cạnh sắc, tránh quần áo có móc, dây thừa dễ vướng.
• Không làm khi thời tiết xấu. LONGi cấm vệ sinh khi gió mạnh, mưa to, tuyết dày. Trina ghi không vệ sinh khi gió trên cấp 4 thang Beaufort.
• Mái tôn, mái ngói ướt rất trơn. Sáng sớm có sương là lúc mát nhất để vệ sinh nhưng cũng trơn nhất. Nếu không có điểm neo dây an toàn và lối đi trên mái, hãy để thợ có đồ nghề làm. Trina ghi khi lắp trên mái phải chừa khu vực làm việc an toàn giữa mép mái và mép ngoài dàn pin.

Vệ sinh tấm pin đúng cách theo sách của hãng

Phần này tổng hợp mục vệ sinh trong sách lắp đặt và bảo dưỡng của năm hãng. Các hãng không hoàn toàn giống nhau, nên ưu tiên sách đúng hãng và đúng dòng tấm nhà bạn. Trina và Canadian Solar ghi rõ hư hỏng do vệ sinh sai cách sẽ làm mất bảo hành; Jinko ghi dùng hóa chất có thể ảnh hưởng bảo hành.

Thời điểm: sáng sớm hoặc chiều mát, khi tấm đã nguội

• Jinko khuyên vệ sinh vào sáng sớm hoặc chiều muộn khi bức xạ thấp và tấm pin mát hơn, nhất là ở vùng nóng, để giảm nguy cơ sốc điện và sốc nhiệt. Mặt tấm pin phải mát khi chạm tay; dội nước mát lên tấm đang nóng có thể làm vỡ kính.
• LONGi khuyên vệ sinh lúc sáng sớm, chiều tối, ban đêm hoặc ngày mưa, bức xạ khuyến nghị không quá 200 W/m², tốt nhất là lúc inverter chưa khởi động. Sách lắp đặt Hi-MO 6 ghi chỉ vệ sinh sau khi tấm pin đã được ngắt và đã nguội, và chỉ nối lại khi tấm đã khô hẳn.
• Trina và Canadian Solar: không vệ sinh vào giờ nóng nhất trong ngày để tránh ứng suất nhiệt.
• LONGi lưu ý thêm: người đứng gần dàn pin cũng tạo bóng, có thể gây điểm nóng. Đây là một lý do nữa để vệ sinh khi nắng yếu.

Nước: nước máy hoặc nước mềm, nhiệt độ gần với tấm pin

Yêu cầu	Hãng và tài liệu
Dùng nước máy; nước nhiều khoáng để lại cặn trên kính, không khuyến nghị; dùng nước trung tính, tránh axit mạnh, kiềm mạnh làm hỏng lớp phủ kính	Jinko (sách lắp đặt bản 08/2021)
Nước máy sinh hoạt dùng được. Nguồn khác phải đạt: pH 6 đến 8, clorua hoặc độ mặn 0 đến 1.000 mg/L, độ đục 0 đến 30 NTU, độ dẫn điện tối đa 3.000 μS/cm, tổng chất rắn hòa tan tối đa 1.000 mg/L, độ cứng 0 đến 450 mg/L	LONGi (tài liệu O&M bản 2.0)
pH 6 đến 8, độ cứng (nồng độ CaCO3) tối đa 600 mg/L, khuyên dùng nước mềm	Trina (sách Vertex)
Nước ít khoáng, pH gần trung tính (6 đến 8)	Canadian Solar (sách lắp đặt bản 2.7, 02/2025)
Chênh lệch nhiệt độ giữa nước và tấm pin không quá 10°C; không vệ sinh khi nhiệt độ môi trường dưới 5°C	LONGi (O&M)
Chênh lệch nhiệt độ nước so với tấm pin trong khoảng -5°C đến 10°C	LONGi (sách Hi-MO 6), Trina

LONGi giải thích lý do tránh nước nhiều khoáng: khoáng chất đọng lại trên kính sau thời gian dài, tích tụ dần, làm giảm độ truyền sáng của kính và giảm sản lượng. Nước giếng khoan, nước nhiễm đá vôi thường để lại vệt trắng sau khi khô, nên dùng nước máy hoặc nước đã lọc mềm.

Đừng bao giờ dội nước lạnh lên tấm pin đang nóng giữa trưa. Đó chính là điều Jinko cảnh báo có thể làm vỡ kính.

Áp lực nước: các hãng ghi khác nhau

Hãng	Áp lực tối đa
LONGi (O&M)	0,7 MPa (khoảng 7 bar) tại bề mặt tấm
LONGi (sách Hi-MO 6)	dưới 690 kPa
Trina (Vertex)	4 MPa (40 bar), khuyến nghị tối đa
Canadian Solar	4 MPa (40 bar)
Jinko, JA Solar	sách chúng tôi đọc không ghi con số; chỉ khuyên dùng khăn mềm, mút ướt

Vì mức cho phép chênh nhau nhiều giữa các hãng, cách an toàn với hệ thống gia đình là dùng vòi tưới bình thường hoặc bình xịt, không dùng máy xịt rửa xe áp lực cao trừ khi biết chắc áp lực máy thấp hơn mức của hãng tấm pin nhà bạn. LONGi và Trina còn cấm xịt nước vào mặt sau tấm và vào dây cáp; đầu nối phải giữ sạch và khô để tránh giật và cháy. Trina, Canadian Solar cấm ngâm tấm pin trong nước.

Dụng cụ và chất tẩy

• Nên dùng: khăn mềm khô hoặc ẩm (Jinko), mút ướt hoặc khăn mềm (JA Solar), mút mềm, vải không dệt, chổi lông mềm. LONGi khuyên chổi sợi nylon đường kính 0,06 đến 0,1 mm, đeo găng tay sạch để không để lại dấu vân tay. Mặt nhám của miếng rửa chén chỉ được dùng cho khung nhôm, không chà lên kính.
• Không dùng: vật liệu mài mòn dưới bất kỳ hình thức nào (Jinko); dao, lưỡi lam, búi sắt, dụng cụ kim loại (LONGi); bột tẩy, chất tẩy mài mòn, chất đánh bóng, xút (NaOH), benzen, xăng, dung môi pha sơn, axit, kiềm (LONGi); axit flohydric, kiềm, axeton (Trina, Canadian Solar); máy rửa hơi nước (LONGi, Trina).
• Chất tẩy chỉ dùng khi nước không sạch được. LONGi cho phép nước lau kính thông dụng, cồn khi nước không làm sạch được, sau đó phải tráng lại bằng nước đạt chuẩn. Trina cho phép nước lau kính gia dụng với vết dầu mỡ khó sạch. Jinko thì ghi không dùng hóa chất khi vệ sinh. Với tấm Jinko, hãy chỉ dùng nước.
• Không chà bụi khô. Canadian Solar ghi không cạo hoặc chà bụi khi khô vì gây trầy vi mô trên kính. Bụi mềm có thể thổi bằng khí nén (Canadian Solar, Trina).
• Chổi và dụng cụ khuấy nên làm bằng vật liệu không dẫn điện (Trina, Canadian Solar).

Quy trình ba bước của LONGi

Tài liệu O&M của LONGi chia vệ sinh thường ngày thành ba bước, bước sau chỉ làm khi bước trước chưa đủ:

1. Quét: dùng chổi phất trần khô (không có vật cứng) hoặc khăn mềm sạch quét bụi, lá. Sạch rồi thì dừng.
2. Gỡ: vật bám cứng như đất, phân chim, cành lá thì gỡ bằng vải không dệt hoặc chổi, không dùng vật cứng cạo. Không cạo những chỗ không có vật bám.
3. Rửa: vết bẩn như phân chim, nhựa cây, hoặc bụi khó sạch do độ ẩm cao thì xịt nước vào chỗ bẩn rồi chải đồng thời. Vết dầu thì bôi cồn, chờ ngấm rồi chải. Vẫn không sạch thì dùng nước lau kính thông dụng và vải không dệt.

Bao lâu vệ sinh một lần

• Jinko: tốt nhất mỗi năm một lần nếu được, tùy điều kiện nơi lắp.
• JA Solar: tần suất tùy tốc độ bám bẩn; nhiều trường hợp mưa đã rửa mặt kính, có thể giảm tần suất.
• LONGi: vùng mưa nhiều nên vệ sinh ít nhất 40 đến 50 ngày một lần, vùng khô ít mưa 20 đến 30 ngày một lần. Mốc này nằm trong phần hướng dẫn cho nhà máy điện mặt trời; với mái nhà, LONGi khuyên người dùng tự đánh giá theo thực tế dự án.

Cách thực tế cho nhà ở: theo dõi app. Khi sản lượng ngày nắng giảm dần so với sau lần vệ sinh trước, hoặc khi nhìn thấy lớp bẩn che màu cell, phân chim thành mảng, là lúc cần vệ sinh. Nhà gần công trình xây dựng, đường lớn, khu công nghiệp, hay có chim đậu thì bẩn nhanh hơn.

Kiểm tra sau khi vệ sinh

Theo LONGi: mặt kính sạch, sáng, không vết bẩn; không trầy rõ; không nứt; giá đỡ không nghiêng, cong; không có hư hỏng như kính vỡ, mặt sau rách, khung xoắn, dây cáp hỏng, đầu nối tuột hoặc gãy, hộp nối hư. Cuối cùng là so sản lượng trên app.

Những việc bạn tự làm được tại nhà

1. Chụp lại app. Sản lượng ngày, đường công suất trong ngày, mã cảnh báo, kèm thời tiết.
2. So ngày nắng với ngày nắng theo cách ở trên, quy về kWh/kWp nếu muốn so với nhà khác.
3. Đứng dưới đất nhìn lên (hoặc nhìn từ tầng cao hơn, từ cửa sổ): tìm phân chim, lá, vệt bẩn mép dưới, bóng cây mới mọc, vật mới đặt lên mái tạo bóng.
4. Theo dõi bóng che theo giờ. Bóng di chuyển theo mùa: vật không che vào mùa hè có thể che vào mùa đông khi mặt trời thấp hơn. Ghi lại khung giờ đường công suất bị lõm.
5. Kiểm tra inverter. Đèn, màn hình, mã lỗi; khe tản nhiệt có bị bụi, mạng nhện bít không; chỗ đặt có bị nắng chiếu trực tiếp, bí gió không. Theo Growatt, vệ sinh vỏ inverter phải tắt AC và DC, chờ máy tắt hẳn, chỉ lau bằng khăn ướt, không dùng dung môi hay chất mài mòn.
6. Vệ sinh tấm pin nếu mái an toàn và dễ tiếp cận (mái bằng có lan can, tấm pin thấp, không phải trèo), theo đúng thời điểm, nước, dụng cụ ở trên. Không giẫm lên tấm, không xịt vào đầu nối.
7. Không tự làm: rút hay cắm đầu nối MC4, mở hộp nối tấm pin, mở vỏ inverter, mở tủ điện DC, đo điện trên dàn pin, leo mái dốc không có dây an toàn.

Phần cho thợ: đo kiểm khi chuỗi pin tụt sản lượng

Phần này để bạn hiểu thợ sẽ làm gì. Mọi phép đo trên dàn pin đều có điện áp DC nguy hiểm, chỉ người có chuyên môn và đồ bảo hộ thực hiện. Tiêu chuẩn quốc tế về thử nghiệm nghiệm thu và kiểm tra hệ thống điện mặt trời nối lưới là IEC 62446-1; các con số dưới đây lấy từ tài liệu của hãng tấm pin và inverter.

Đo Voc từng chuỗi, so với datasheet có hiệu chỉnh nhiệt

Điện áp hở mạch (Voc) của chuỗi bằng tổng Voc các tấm nối tiếp, và giảm khi tấm nóng lên theo hệ số nhiệt Voc. Sách lắp đặt của Jinko và LONGi dùng cùng công thức hiệu chỉnh khi tính điện áp hệ thống:

Voc(T) = N × Voc(STC) × [1 + β × (T − 25)]

với N là số tấm trong chuỗi, β là hệ số nhiệt độ của Voc (số âm, ghi trên datasheet), T là nhiệt độ cell.

Ví dụ tính với tấm Jinko JKM565N-72HL4-V (Voc STC 50,60V, β = -0,25%/°C), chuỗi 10 tấm, nhiệt độ cell đo được 55°C:

• Mỗi tấm: 50,60 × [1 − 0,0025 × 30] = 50,60 × 0,925 ≈ 46,8V
• Cả chuỗi: khoảng 468V

Chuỗi đo thấp hơn kỳ vọng xấp xỉ bằng Voc của một nhóm cell hoặc một tấm thường gợi ý diode bypass dẫn (bị che, cell hỏng) hoặc diode bypass chập, hoặc đấu thiếu tấm. Trina ghi cách kiểm tra thực tế: đo Voc của chuỗi và đảm bảo các chuỗi đấu song song lệch nhau không quá 10V; nếu đảo cực hoặc lệch quá 10V thì kiểm tra lại cấu hình chuỗi trước khi đấu. LONGi coi lệch dòng hoặc áp giữa các nhánh quá 5% là bất thường.

Quy trình an toàn khi đo: tắt inverter theo sách hãng (AC trước, DC sau), chuỗi không còn tải mới được tách đầu nối bằng dụng cụ chuyên dụng của hãng đầu nối (Trina, Stäubli), dùng đồng hồ có cấp an toàn và dải đo DC đủ cho điện áp chuỗi.

Đo Isc hoặc dòng làm việc

Dòng ngắn mạch (Isc) tỉ lệ gần thuận với bức xạ, nên chỉ có ý nghĩa khi đo bức xạ cùng lúc và trời ổn định, không mây lướt qua. Kỳ vọng xấp xỉ:

Isc ≈ Isc(STC) × (G / 1000) × [1 + α × (T − 25)]

với G là bức xạ (W/m²), α là hệ số nhiệt Isc. Ví dụ tấm JKM565N (Isc STC 14,23A, α = +0,046%/°C) ở 800 W/m², cell 55°C: 14,23 × 0,8 × 1,0138 ≈ 11,5A. Các tấm trong chuỗi nối tiếp có cùng dòng, nên chuỗi có dòng thấp hơn hẳn chuỗi bên cạnh cùng hướng thường do bẩn, bóng che hoặc tấm lỗi. Phép đo Isc làm ngắn mạch chuỗi, phải dùng thiết bị chuyên dụng (máy đo đặc tuyến I-V hoặc thiết bị thử PV) chứ không dùng que đồng hồ chập trực tiếp. Có máy đo đặc tuyến I-V thì đọc được cả hình dạng đường cong, thấy rõ "bậc thang" do diode bypass dẫn.

Công thức trên là phép xấp xỉ để sàng lọc; việc quy đổi chính xác về điều kiện chuẩn theo các tiêu chuẩn đo kiểm (IEC 60891) cần thiết bị đo bức xạ và nhiệt độ đã hiệu chuẩn.

Camera nhiệt tìm điểm nóng

Tài liệu O&M của LONGi hướng dẫn:

• Điều kiện: hệ thống đang nối lưới (có tải), bức xạ từ 600 W/m² trở lên, gió không quá 2 m/s.
• Cách đo: hướng ống kính vào tấm cần đo, điểm nóng nhất và lạnh nhất phải cùng nằm trên vùng cell của cùng một tấm.
• Đánh giá: chênh lệch nhiệt độ giữa cell nóng nhất và lạnh nhất trên cùng tấm từ 30°C trở lên là có điểm nóng.
• Nếu hộp nối hoặc đầu nối nóng bất thường, kiểm tra hộp nối có phồng, đầu nối có tiếp xúc kém không.
• Nếu cả chuỗi cùng nóng, dùng đồng hồ đo điện áp hở mạch từng tấm để xác định tấm lỗi.
• Hệ thống hộ gia đình có thể kiểm tra toàn bộ tấm; chu kỳ khuyến nghị nửa năm một lần.
• Sau khi đã dọn hết bóng che mà vẫn quá nhiệt, đánh dấu tấm và liên hệ hãng.

Camera nhiệt bay bằng drone chỉ phát hiện được tấm nóng bất thường; muốn biết chênh lệch nhiệt chính xác thì đo lại bằng camera cầm tay ở khoảng cách gần (LONGi).

Kiểm tra đầu nối MC4, dây và hộp nối

Jinko, Trina, JA Solar khuyên kiểm tra định kỳ 6 tháng một lần: keo làm kín hộp nối không nứt hở; đầu nối chặt, không ăn mòn; dây không bị chuột cắn, lão hóa. Những dấu hiệu cần chú ý theo LONGi: đầu nối nóng, hư, bẩn, ngấm nước hoặc ăn mòn; hộp nối biến dạng, xoắn, nứt, cháy. Đầu nối lỏng có thể do khi lắp không nối ngay sau khi bóc hộp, để đất cát, nước lọt vào.

Hai lỗi lắp đặt hay gặp mà sách các hãng đều cấm: cắm lẫn đầu nối khác hãng, khác model (LONGi ghi việc này gây tổn thất sản lượng hoặc nguy cơ cháy; Stäubli cũng cấm) và đầu nối cắm chưa nghe tiếng "tách" khóa (LONGi). Đầu nối tiếp xúc kém nóng lên, nhìn thấy rõ trên camera nhiệt.

Đo điện trở cách điện (nếu có máy đo)

Lỗi cách điện vừa làm inverter báo lỗi, ngừng phát vào sáng sớm hay sau mưa, vừa là nguy cơ giật. Theo tài liệu O&M của LONGi:

• Dùng máy đo điện trở cách điện (megger), điện áp thử bằng điện áp hệ thống.
• Đo chuỗi: chập cực dương và cực âm với nhau rồi đo xuống đất, và đo riêng dương xuống đất, âm xuống đất. Dưới 1 MΩ là bất thường.
• Đo từng tấm: tấm có diện tích lớn hơn 0,1 m² thì điện trở đo được nhân với diện tích tấm dưới 40 MΩ·m² là bất thường.
• Nối đầu đo: đầu cao áp nối mạch điện bên trong tấm, đầu thấp áp nối khung. Kiểm tra máy đo đã hiệu chuẩn.
• Nếu lỗi, kiểm tra cả nguyên nhân phía hệ thống như dây cáp bị rách chạm giá đỡ.
• Chu kỳ khuyến nghị nửa năm một lần.

Jinko cũng đưa "kiểm tra rò điện xuống đất" vào bảo dưỡng định kỳ 6 tháng. Phép đo cách điện phải tách chuỗi khỏi inverter theo đúng quy trình, người đo đeo găng và giày cách điện. Trước khi bảo dưỡng, LONGi khuyên dùng bút thử điện kiểm tra khung tấm, giá đỡ và mặt tấm để loại trừ rò điện.

Khi phát hiện tấm hỏng

Trina ghi: kính vỡ, mặt sau trầy rách phải thay tấm cùng loại; trước khi tháo phải cách ly chuỗi, dùng dụng cụ tháo đầu nối của nhà sản xuất, sau khi thay đo lại Voc chuỗi và so với các chuỗi song song (lệch không quá 10V) rồi mới đóng lại aptomat. Không tự sửa tấm, không tự mở hộp nối thay diode (LONGi, Trina). Tấm còn bảo hành thì chụp ảnh, ghi số seri (in dưới lớp kính và trên tem) để liên hệ đơn vị lắp đặt hoặc hãng.

Khi nào nên gọi thợ?

• Sản lượng ngày nắng giảm rõ mà vệ sinh xong vẫn không cải thiện.
• Một chuỗi có điện áp hoặc dòng thấp hơn hẳn chuỗi khác cùng hướng trên app.
• Inverter báo lỗi cách điện, dòng rò, hồ quang (arc), hoặc báo lỗi lặp lại.
• Thấy kính tấm pin nứt vỡ, vết cháy hay ố vàng ở mặt sau, hộp nối phồng, đầu nối đổi màu, dây cáp rách.
• Có mùi khét, tiếng lách tách ở dàn pin hoặc tủ điện DC.
• Mái dốc, mái cao, không có lối đi và điểm neo dây an toàn để tự vệ sinh.

Khi gọi thợ, chuẩn bị: hãng và model inverter, hãng và model tấm pin (tem sau tấm), số tấm mỗi chuỗi nếu biết, ảnh chụp app (sản lượng, đường công suất, mã lỗi), ảnh mái và các vật có thể tạo bóng. Hệ thống còn bảo hành lắp đặt thì liên hệ đơn vị lắp trước.

Câu hỏi thường gặp

Sản lượng điện mặt trời giảm 20% có phải do tấm pin già?

Gần như không, nếu mức giảm xảy ra trong vài tuần hay vài tháng. Ví dụ datasheet Jinko Tiger Neo cam kết năm đầu còn 99% công suất và giảm 0,40% mỗi năm; tổng hợp của NREL cho trung vị suy giảm ngoài hiện trường khoảng 0,5% mỗi năm. Giảm nhanh và nhiều thường do bẩn, bóng che, lỗi chuỗi hoặc inverter.

Có nên dùng máy xịt rửa xe áp lực cao để rửa tấm pin?

Không nên, trừ khi biết chắc áp lực máy thấp hơn mức hãng cho phép. LONGi giới hạn 0,7 MPa (khoảng 7 bar), Trina và Canadian Solar tối đa 4 MPa (40 bar). Dùng vòi tưới thường, khăn mềm hoặc chổi lông mềm là đủ cho mái nhà, và tuyệt đối không xịt vào mặt sau tấm, dây cáp, đầu nối.

Rửa tấm pin giữa trưa cho mát có tốt không?

Không. Jinko cảnh báo dội nước mát lên tấm đang nóng có thể làm vỡ kính. LONGi và Trina giới hạn chênh lệch nhiệt độ nước và tấm pin khoảng -5°C đến 10°C. Vệ sinh lúc sáng sớm hoặc chiều mát, khi tấm nguội và nắng yếu.

Có cần dùng nước rửa chén hay nước lau kính không?

Thường không cần. Jinko ghi không dùng hóa chất, chỉ dùng nước máy. LONGi và Trina chỉ cho dùng nước lau kính thông dụng khi nước không làm sạch được, và cấm chất tẩy mài mòn, xút, axit, kiềm, xăng, dung môi, máy rửa hơi nước. Sau khi dùng chất tẩy phải tráng lại bằng nước sạch (LONGi).

Một tấm bị bóng cây che thì chỉ mất sản lượng tấm đó?

Không chỉ tấm đó. Các tấm nối tiếp chung một dòng điện, nên tấm bị che kéo tụt cả chuỗi. Diode bypass đi vòng qua nhóm cell bị che để hạn chế thiệt hại và tránh quá nhiệt, nhưng nhóm cell đó vẫn mất phần điện áp đóng góp. Trina và Canadian Solar ghi bóng che lâu dài gây ứng suất nhiệt lên diode, có thể làm mất bảo hành.

Tắt inverter rồi thì lên mái chạm vào tấm pin được chưa?

Chưa an toàn. Tấm pin không có công tắc, vẫn phát điện khi có ánh sáng, kể cả trời âm u (LONGi). Tắt inverter chỉ ngừng phát lên lưới, dây DC trên mái vẫn có điện áp cao. Không rút đầu nối MC4 khi có tải, không chạm đầu nối kim loại, không chạm tấm kính vỡ, nhất là khi ướt.

Mái có lắp pin bị thấm dột thì sao?

Lỗ khoan bắt giá đỡ, kẹp mái tôn bị hở keo có thể gây thấm. Việc này nên do đơn vị lắp đặt hoặc thợ chống thấm có kinh nghiệm làm việc gần dàn pin xử lý, vì phải tránh giẫm lên tấm và tránh dây DC. Với mái bằng, sân thượng có lắp pin, tham khảo bài chống thấm sân thượng, mái bằng bị dột.

Inverter báo lỗi cách điện vào sáng sớm có liên quan tấm pin bẩn không?

Không trực tiếp. Lỗi cách điện liên quan đến hơi ẩm, dây cáp rách chạm giá đỡ, đầu nối hoặc hộp nối ngấm nước. Thợ đo bằng máy đo điện trở cách điện; theo LONGi, chuỗi dưới 1 MΩ xuống đất là bất thường. Ý nghĩa mã lỗi từng hãng xem bài inverter điện mặt trời báo lỗi.

Đặt thợ trên Thuê Thợ 365

Khi đã có ảnh app giám sát, model tấm pin và inverter, thợ sẽ biết cần mang camera nhiệt, đồng hồ đo DC hay máy đo cách điện ngay từ lần đầu. Bạn có thể đặt thợ điện mặt trời, xem danh sách thợ hoặc đăng việc nhận báo giá để thợ gần bạn gửi giá. Thợ trên Thuê Thợ 365 đã được xác minh, báo giá trực tiếp để bạn đồng ý trước khi làm, và có bảo hành tiền công. Muốn biết nên hỏi gì trước khi chốt thợ, xem kinh nghiệm thuê thợ sửa chữa tại nhà.