Rò rỉ gas, ngửi thấy mùi gas phải làm gì: các bước xử lý an toàn

Ngửi thấy mùi gas trong nhà thì việc đầu tiên là không tạo ra tia lửa: không bật bếp, không bật hay tắt bất kỳ công tắc, quạt, đèn, máy hút mùi nào, không dùng bật lửa để soi. Sau đó khóa van bình gas, mở cửa sổ và cửa ra vào cho thoáng, báo người trong nhà, rồi ra ngoài mới gọi điện cho đại lý gas hoặc Cảnh sát PCCC 114. Không dùng lại bếp cho đến khi đã tìm và xử lý xong chỗ rò.

Bài này đi sâu vào tình huống rò rỉ gas: các bước xử lý theo khuyến cáo của Bộ Công an Việt Nam, Cục Phòng cháy và Thiên tai Nhật Bản (FDMA), Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp Nhật (METI), chính quyền địa phương Hàn Quốc và Trung Quốc; cách tìm chỗ rò bằng nước xà phòng, vì sao dây dẫn gas cũ là thủ phạm hay gặp, và lắp thiết bị báo rò gas thế nào cho đúng. Nếu bếp của bạn không có mùi gas mà chỉ không lên lửa, lửa yếu hoặc tự tắt, xem bài bếp gas không lên lửa, lửa yếu, tự tắt.

Ngửi thấy mùi gas phải làm gì?

Các hướng dẫn của Việt Nam, Nhật, Hàn, Trung Quốc gần như trùng nhau. Làm theo thứ tự:

1. Không bật, không tắt bất cứ thiết bị điện nào trong khu vực có mùi, kể cả đèn, quạt, máy hút mùi, ổ cắm, chuông cửa. Không bật bếp, không dùng bật lửa, que diêm, không hút thuốc. Bộ Công an khuyến cáo việc này có thể gây nổ tức thì.
2. Báo cho mọi người trong nhà để không ai vô tình tạo ra tia lửa (Bộ Công an).
3. Khóa van. Khóa núm bếp, van bình gas (vặn theo chiều kim đồng hồ). Nhà dùng gas đường ống thì khóa van trước bếp và van tổng nếu tới được an toàn. FDMA Nhật và chính quyền thành phố Gimhae (Hàn Quốc) đều yêu cầu khóa cả van thiết bị, van giữa và van bình.
4. Mở cửa sổ, cửa ra vào thật rộng. Bộ Công an hướng dẫn dùng quạt giấy để lùa gas ra ngoài; tuyệt đối không bật quạt điện. FDMA Nhật dặn không bật quạt thông gió, máy lọc không khí vì công tắc có thể phát tia lửa.
5. Ra khỏi nhà rồi mới gọi điện. Chính quyền thành phố Quảng Châu (Trung Quốc) dặn không gọi và nghe điện thoại tại hiện trường rò gas. Cảnh sát PCCC TP.HCM (Quận 2 cũ, theo VOH) khuyên đứng cách xa khu vực rò ít nhất 3 đến 4 m rồi mới gọi. Gọi đại lý gas, đơn vị cấp gas, hoặc 114 nếu thấy nguy hiểm, không vào lại được khu vực có gas.
6. Không dùng lại bếp khi chưa được kiểm tra. FDMA Nhật và quận Yeonsu (Incheon, Hàn Quốc) đều ghi phải liên hệ đại lý gas hoặc đơn vị cấp gas, được kiểm tra và xác nhận an toàn rồi mới dùng lại.

Nếu có người chóng mặt, buồn nôn, đau đầu vì hít phải gas, đưa họ ra chỗ thoáng khí. Bất tỉnh, khó thở thì gọi cấp cứu 115.

Vì sao không được bật, tắt công tắc khi ngửi thấy mùi gas?

Gas hóa lỏng (LPG) rò ra trộn với không khí thành hỗn hợp dễ cháy. Lúc đóng hoặc ngắt mạch, tiếp điểm trong công tắc, ổ cắm, motor quạt có thể tóe tia lửa nhỏ, đủ để châm vào vùng gas. Tờ hướng dẫn của Cục Y tế chính quyền Tokyo (Nhật) ghi rõ: trong phòng đầy gas mà bật quạt thông gió hay chạm công tắc điện thì có nguy cơ bắt lửa và nổ. Chính quyền Gimhae (Hàn Quốc) cũng cảnh báo bật hoặc tắt quạt hút, quạt điện, thiết bị điện là rất dễ gây nổ.

Vì vậy cả chiều tắt cũng nguy hiểm như chiều bật: đèn đang sáng thì cứ để sáng, quạt đang chạy thì để chạy, đừng chạy vào rút phích. Cầu dao, aptomat cũng là công tắc; chỉ đóng cắt điện khi đã hết mùi gas và người kiểm tra cho phép. Muốn hiểu thêm về thiết bị đóng cắt trong nhà, xem bài chọn và lắp aptomat chống giật cho nhà ở.

Gas bình và gas đường ống rò ra khác nhau thế nào?

• Gas bình (LPG, gas hóa lỏng) nặng hơn không khí, theo VOH khoảng 1,5 lần, nên khi rò sẽ đọng sát sàn, gầm tủ bếp, chỗ trũng. FDMA Nhật dặn phải thông gió kỹ cả những chỗ thấp sát sàn. Quận Yeonsu (Hàn Quốc) và hướng dẫn của một đại lý LPG ở Nhật đều khuyên dùng chổi quét nhẹ gas ra ngoài cửa; thành phố Gimhae ghi có thể dùng chổi hoặc đệm ngồi để lùa.
• Gas đường ống (khí thiên nhiên) nhẹ hơn không khí, bốc lên tích ở phía trần. Gimhae ghi LPG tích từ sàn lên, khí thiên nhiên tích từ trần xuống.
• Ngửi ở đâu. Tài liệu của thành phố Seoul hướng dẫn ngửi LPG ở sát sàn và khí thiên nhiên ở gần trần.
• Mùi gas từ đâu ra. Gas vốn gần như không mùi; nhà cung cấp pha chất tạo mùi để dễ phát hiện. Chính quyền huyện Quảng Đức (An Huy, Trung Quốc) ghi gas sinh hoạt được pha chất tạo mùi tetrahydrothiophene, mùi giống trứng thối. Ngửi thấy mùi lạ như vậy là phải nghĩ đến rò gas.

Ở Việt Nam, nhiều hộ dùng gas bình, kể cả trong chung cư. Một bài cũ trên báo Giáo dục Việt Nam dẫn khảo sát của phóng viên khi đó: tới 90% chung cư Hà Nội dùng gas tự túc theo hộ, chỉ khoảng 10% có hệ thống gas trung tâm. Nếu tòa nhà của bạn có gas trung tâm, hỏi ban quản lý loại gas đang cấp và vị trí van khóa của căn hộ.

Kiểm tra rò rỉ gas bằng nước xà phòng (không dùng lửa)

Chỉ làm khi đã hết mùi gas nồng, cửa đang mở, không có lửa trong bếp:

1. Pha nước xà phòng hoặc nước rửa bát cho có bọt.
2. Bôi bọt lên các điểm nối: van bình với van điều áp, van điều áp với dây dẫn, dây dẫn với bếp, dọc thân dây và các khớp ống.
3. Chỗ nào bọt phồng lên và nhiều dần là chỗ rò (chính quyền Quảng Châu, Quảng Đức). Khóa van ngay, gọi thợ hoặc đại lý.
4. Lau khô các chỗ đã bôi.

Lưu ý từ chính quyền Quảng Đức: lỗ rò cực nhỏ có thể không thấy bọt, phải lấy kết quả dụng cụ đo chuyên dụng làm chuẩn. Nhà dùng gas đường ống có đồng hồ gas có thể thử thêm: khóa hết bếp, bình nóng lạnh dùng gas, nếu số cuối trên đồng hồ vẫn nhích thì có rò ở phía sau đồng hồ (theo Quảng Châu).

Tuyệt đối không dùng bật lửa, que diêm để dò chỗ rò. Không tự quấn băng keo, dây thun để bịt chỗ rò rồi dùng tiếp; khóa van và thay linh kiện hỏng. Các bước thử chi tiết hơn sau khi thay bình, thay dây có trong bài bếp gas không lên lửa.

Rò rỉ gas thường ở đâu?

Chính quyền Quảng Châu liệt kê các nguyên nhân rò gas trong nhà:

• Bếp quá cũ, không rõ nguồn gốc: dùng quá 8 năm, núm vặn mòn, rò.
• Chỗ nối giữa ống và dây dẫn bị lỏng, dây dẫn lão hóa, nứt, hai đầu tuột.
• Lửa bị nước sôi tràn hoặc gió thổi tắt trong khi gas vẫn chảy.
• Quên khóa sau khi nấu.

Dây dẫn gas cao su có tuổi thọ ngắn. Ở Trung Quốc, Quy chuẩn kỹ thuật công trình khí đốt GB 55009-2021 (hiệu lực từ 1/1/2022), điều 6.1.7, yêu cầu ống mềm nối bếp phải là loại chuyên dụng và tuổi thọ của ống mềm không được thấp hơn tuổi thọ loại bỏ của bếp (thường là 8 năm), theo văn bản hướng dẫn của quận Phố Đông, Thượng Hải. Vì vậy nhiều nơi ở Trung Quốc đã thay dây cao su bằng ống mềm inox gợn sóng. Công ty Khí đốt Hàng Châu cho biết dây cao su có tuổi thọ khoảng 18 tháng, quá hạn dễ lão hóa, nứt chân chim, cứng giòn. Ở Hàn Quốc, nhiều địa phương hỗ trợ tiền thay dây cao su LPG bằng ống kim loại vì dây cao su có nguy cơ gây nổ; ví dụ năm 2023 thành phố Boryeong hỗ trợ khoảng 82% chi phí, việc thay do Tổng công ty An toàn Khí Hàn Quốc (KGS) thực hiện.

Việt Nam chưa có quy định riêng về thời hạn thay dây gas gia dụng; Công an TP Hà Nội khuyến cáo thay sau 3 đến 5 năm. Cách chọn dây, độ dài và mốc thay đã có trong bài bếp gas không lên lửa. Nguyên tắc chung: thay theo hạn in trên dây, và thay ngay khi dây cứng, nứt, phồng hoặc đầu nối lỏng.

Van an toàn tự ngắt khi tuột dây. Tài liệu do chi nhánh Nam Seoul của KGS cung cấp cho quận Guro (Seoul) hướng dẫn kiểm tra van giữa có "fuse cock" (ký hiệu ⓕ), loại tự ngắt gas khi dây bị tuột. Ở Việt Nam, nếu van điều áp hoặc van của bạn quảng cáo tính năng tự ngắt, hãy hỏi đại lý về cách kiểm tra; đừng coi đó là lý do để dùng dây đã cũ.

Thiết bị báo rò gas: có cần không, lắp ở đâu?

Bộ Công an khuyến cáo nên lắp đầu báo rò rỉ gas ở khu vực bếp để phát hiện sớm. Một vài điểm cần biết:

• Đúng loại gas. Sách hướng dẫn đầu báo LPG New Cosmos CF-626 (Nhật) ghi rõ máy chỉ dùng cho LPG; nhà dùng khí thiên nhiên phải lắp loại cho khí thiên nhiên.
• Vị trí với gas bình (LPG): cùng sách trên yêu cầu lắp cách sàn không quá 30 cm, cách bếp hoặc van gas theo phương ngang không quá 4 m, cùng phòng với bếp, không đặt dưới sàn, không lắp ngược.
• Vị trí với gas đường ống (khí thiên nhiên): khí nhẹ nên đầu báo lắp phía trên. Sách lắp đặt đầu báo XH-173B của New Cosmos ghi với khí nhẹ hơn không khí, lắp cách trần không quá 30 cm và cách thiết bị gas theo phương ngang không quá 8 m.
• Chỗ không được lắp (cùng sách): ngay phía trên bếp, chỗ hơi nước, khói dầu, khí thải phả trực tiếp; gần cửa gió, quạt thông gió, cửa ra vào có gió lùa; chỗ bị nước bắn; chỗ bị rèm che; ngoài trời.
• Có hạn dùng. METI Nhật ghi đầu báo gas có hạn thay thế, khoảng 5 năm, in trên nhãn; quá hạn có thể không báo đúng. METI cũng khuyên dùng loại báo cả gas và khí CO.
• Điện áp. Đầu báo nội địa Nhật như CF-626 ghi chỉ dùng điện AC 100V. Ở Việt Nam, mua loại ghi rõ dùng điện 220V hoặc chạy pin.
• Báo động thật thì làm gì: sách CF-626 của New Cosmos ghi mở cửa, cửa sổ cho thoáng, khóa van gas và van bếp, không rút phích điện của đầu báo, nghe tiếng báo từ ngoài phòng thì đừng vội vào, rồi gọi đại lý. Các bước còn lại làm như ở đầu bài.

Đầu báo chỉ là lớp bảo vệ thêm, không thay được việc khóa van sau khi nấu và thay dây đúng hạn.

Sau khi đã xử lý rò gas: khi nào dùng lại bếp?

• Mở thoáng cho đến khi hết hẳn mùi.
• Chỗ rò đã được xác định và thay linh kiện (dây, van điều áp, đầu nối), không phải băng keo tạm.
• Thử lại bằng nước xà phòng sau khi thay.
• Chính quyền Quảng Châu và Tuyên Thành (Trung Quốc) đều dặn không tự tháo, sửa, đổi đường ống và thiết bị gas, phải do đơn vị có chuyên môn làm. Không giấu đường ống, van, đồng hồ gas trong tường, trần, tủ bếp kín.
• Ở chung cư: báo cho ban quản lý tòa nhà biết sự cố, nhất là khi tòa nhà có hệ thống gas trung tâm. Chính quyền Quảng Châu dặn báo cả công ty gas và ban quản lý. Xem thêm các việc cần biết khi sửa chữa trong căn hộ ở trang thợ chung cư.

Cẩn thận người tự xưng "kiểm tra gas"

Rò gas là chuyện đáng sợ nên cũng hay bị lợi dụng: người lạ gõ cửa nói kiểm tra định kỳ, phát hiện rò rồi ép thay van, dây giá cao. Chỉ cho thợ do bạn chủ động gọi hoặc nhân viên của đại lý bạn đang mua gas vào kiểm tra. Các chiêu thường gặp và cách phòng, xem bài chiêu trò thợ sửa chữa lừa đảo.

Phần dành cho thợ: xử lý cuộc gọi báo rò gas

• Qua điện thoại: hỏi khách có còn mùi gas không. Còn mùi thì hướng dẫn khách ra ngoài, không bật tắt điện, khóa van bình nếu an toàn; nếu nghiêm trọng thì gọi 114 trước, không hẹn "tối qua xem".
• Khi tới: nếu nghi còn gas thì gõ cửa thay vì bấm chuông điện. Vào thì mở thoáng trước, không bật tắt thiết bị điện, không cắm sạc, không dùng dụng cụ điện trong vùng còn nồng gas.
• Dò rò: dùng nước xà phòng ở các mối nối từ van bình đến bếp; nếu có máy dò khí cầm tay thì dò sát sàn với LPG. Kiểm tra cả núm bếp, van an toàn cặp nhiệt, ống dẫn trong bếp âm.
• Linh kiện: thay dây hết hạn, cứng, nứt; dây phải vừa đầu nối, siết đai kẹp. Kiểm tra van điều áp đúng loại với bình và bếp, không méo, không nứt ren. Không quấn băng keo bịt rò.
• Vị trí bình: bình đứng thẳng, nơi thoáng, xa nguồn nhiệt và ổ cắm, công tắc. Không để bình trong tủ kín không thông gió.
• Đầu báo gas: nếu khách có lắp, kiểm tra loại gas, vị trí (LPG sát sàn), hạn thay, nút thử.
• Bàn giao: thử xà phòng lại tất cả mối nối, ghi linh kiện đã thay và hạn dùng của dây mới cho khách.

Câu hỏi thường gặp

Ngửi thấy mùi gas có nên bật quạt hoặc máy hút mùi cho nhanh bay không?

Không. Công tắc và motor quạt có thể tóe tia lửa. FDMA Nhật dặn tuyệt đối không bật quạt thông gió, máy lọc không khí; Bộ Công an hướng dẫn dùng quạt giấy và mở cửa.

Đèn đang bật thì có nên tắt đi không?

Không. Tắt công tắc cũng có thể sinh tia lửa như lúc bật. Bộ Công an khuyến cáo không bật, tắt bất kỳ thiết bị điện nào trong khu vực có mùi gas. Để nguyên, mở cửa, khóa van và ra ngoài.

Có được gọi điện thoại trong nhà khi đang có mùi gas?

Nên ra ngoài rồi mới gọi. Chính quyền Quảng Châu dặn không gọi, không nghe điện thoại tại hiện trường rò gas; Cảnh sát PCCC TP.HCM khuyên đứng cách khu vực rò 3 đến 4 m mới gọi.

Rò gas thì gọi số nào?

Gọi đại lý gas hoặc đơn vị cấp gas để được kiểm tra. Nếu thấy nguy hiểm, không vào được khu vực có gas, hoặc đã có lửa, gọi Cảnh sát PCCC 114 (theo Bộ Công an). Có người bị ngạt, bất tỉnh thì gọi 115.

Làm sao biết bếp gas bị rò rỉ khi không ngửi rõ mùi?

Bôi nước xà phòng lên các mối nối, chỗ nào bọt phồng lên liên tục là rò. Lỗ rò rất nhỏ có thể không thấy bọt, cần thợ dùng máy đo. Lắp đầu báo rò gas giúp phát hiện sớm hơn mũi.

Dây dẫn gas bao lâu phải thay?

Thay theo hạn in trên dây và thay ngay khi dây cứng, nứt, phồng. Công an TP Hà Nội khuyến cáo 3 đến 5 năm. Ở Trung Quốc, công ty khí đốt Hàng Châu cho biết dây cao su chỉ khoảng 18 tháng, và quy chuẩn GB 55009-2021 yêu cầu ống mềm nối bếp có tuổi thọ tối thiểu bằng tuổi thọ bếp (thường 8 năm), nên nhiều nơi chuyển sang ống inox.

Đầu báo rò gas lắp ở đâu cho gas bình?

Gas bình nặng, đọng sát sàn, nên đầu báo LPG lắp thấp. Sách đầu báo New Cosmos (Nhật) ghi cách sàn không quá 30 cm, cách bếp theo phương ngang không quá 4 m, cùng phòng với bếp. Đầu báo có hạn thay khoảng 5 năm (theo METI).

Mùi gas đã hết thì dùng bếp lại được chưa?

Chưa nên. Hết mùi chỉ là gas đã tan, chỗ rò vẫn còn. FDMA Nhật và chính quyền Hàn Quốc đều yêu cầu được đại lý hoặc đơn vị cấp gas kiểm tra, xử lý chỗ rò rồi mới dùng lại.

Đặt thợ trên Thuê Thợ 365

Khi đã an toàn, hết mùi gas và cần tìm chỗ rò, thay dây dẫn, van điều áp hoặc lắp đầu báo gas, bạn có thể đặt thợ sửa bếp gas hoặc đăng việc nhận báo giá, ghi rõ loại bếp, dùng gas bình hay gas đường ống, mùi gas xuất hiện khi nào. Thợ trên Thuê Thợ 365 đã được xác minh danh tính, kiểm tra rồi báo nguyên nhân và chi phí trực tiếp để bạn đồng ý trước khi làm. Tiền công được bảo hành. Nếu mùi gas còn nồng, hãy gọi 114 và đại lý gas trước.