Tháo lắp, di chuyển điều hòa khi chuyển nhà: thu hồi gas, ống mới hay cũ, nạp gas theo sách hãng

Tháo lắp điều hòa khi chuyển nhà không chỉ là tháo hai cục máy ra rồi bắt vít ở nhà mới. Phần quan trọng nhất là giữ gas lại trong dàn nóng bằng thao tác thu hồi gas (pump down), bịt kín đầu ống, chở dàn nóng đứng thẳng, rồi ở nhà mới phải loe lại hoặc thay ống, thử kín, hút chân không và tính lại lượng gas theo chiều dài ống. Làm tắt một bước, máy có thể chạy được vài tuần rồi kém lạnh, xì gas hoặc hỏng máy nén.

Bài này đi theo đúng thứ tự thợ làm khi di chuyển điều hòa, dựa trên sách hướng dẫn lắp đặt và tài liệu dịch vụ của Daikin (dòng R32 RXF20~42F) và Panasonic (dòng R32 CS/CU-Z, bản châu Âu). Thông số trong bài là của các đời máy đó, dùng để hiểu cách làm. Máy nhà bạn cần đối chiếu sách của đúng mã máy.

Tháo lắp điều hòa khi chuyển nhà gồm những bước nào?

Theo sơ đồ quy trình trong tài liệu dịch vụ Panasonic, việc di dời (relocation) gồm các bước:

1. Thu hồi gas về dàn nóng (pump down) khi máy còn chạy được.
2. Tháo ống, dây giữa dàn lạnh và dàn nóng, bịt đầu ống.
3. Tháo và vận chuyển dàn lạnh, dàn nóng.
4. Lắp đặt ở chỗ mới, đi ống và dây.
5. Hút chân không (đuổi khí), kiểm tra rò rỉ.
6. Nạp thêm gas nếu ống dài hơn mức máy đã nạp sẵn.
7. Chạy thử.

Nếu bạn đang chọn chỗ đặt máy ở nhà mới, bài lắp điều hòa đúng kỹ thuật: chủ nhà cần kiểm tra gì có danh sách kiểm tra khi nghiệm thu. Với căn hộ, xem thêm lắp điều hòa chung cư: vị trí cục nóng, ống chờ.

Thu hồi gas (pump down) đúng cách

Pump down là cho máy chạy làm lạnh, khóa van đường lỏng để máy nén hút toàn bộ gas trong ống và dàn lạnh về nằm trong dàn nóng, rồi khóa nốt van đường hơi. Làm đúng thì gas không bị xả ra ngoài và dàn nóng mang đi vẫn còn gas.

Tài liệu dịch vụ Panasonic (CS-Z25~60UD3EAW, mục 13.6.3 Relocation) mô tả các bước:

1. Tháo nắp van, kiểm tra van 2 ngả (đường lỏng, ống nhỏ) và van 3 ngả (đường hơi, ống to) đang mở hết. Dùng lục giác 4 mm để đóng mở van.
2. Bấm giữ nút Emergency Operation trên dàn lạnh 5 giây để vào chế độ làm lạnh cưỡng bức (đời cũ có nút forced cooling riêng). Cho máy chạy khoảng 10 phút.
3. Vặn ty van 2 ngả theo chiều kim đồng hồ để đóng van đường lỏng.
4. Sau khoảng 2 đến 3 phút, vặn nhanh ty van 3 ngả theo chiều kim đồng hồ để đóng van đường hơi, rồi tắt máy.
5. Lắp và siết nắp hai van bằng cờ lê lực.
6. Tháo hai ống nối.

Thợ thường gắn đồng hồ vào cổng nạp để theo dõi áp suất phía hút trong lúc làm. Tài liệu trên mô tả bước theo thời gian, không ghi mức áp suất cần đạt khi pump down.

Cảnh báo quan trọng nhất trong cả quy trình: Panasonic ghi rõ phải tắt máy nén trước khi tháo ống. Nếu máy nén còn chạy, van còn mở mà tháo ống, không khí bị hút vào hệ thống, gây áp suất và nhiệt độ cực cao trong vòng gas, có thể nổ và gây thương tích. Phần an toàn chung của tài liệu này nhắc lại cùng cảnh báo cho cả lúc lắp: phải nối ống chắc chắn trước khi cho máy nén chạy.

Máy inverter, gas R32 có gì khác khi tháo?

• Không phải máy nào cũng vào được chế độ làm lạnh cưỡng bức bằng cùng một nút. Máy inverter tự giảm tốc độ máy nén khi phòng đủ lạnh, nên thợ cần chế độ chạy cưỡng bức để máy nén chạy đủ mạnh khi pump down. Panasonic dùng nút Emergency giữ 5 giây; tài liệu dịch vụ còn mô tả cách nối tắt chân CN-S trên bo dàn nóng để chạy pump down, chế độ này tự dừng sau 480 giây. Hãng khác có cách vào chế độ khác, thợ phải tra theo mã máy.
• Máy không chạy được thì không pump down được. Khi máy nén hỏng hoặc máy báo lỗi không cho chạy, thợ phải dùng máy thu hồi gas chuyên dụng (tài liệu Panasonic có quy trình riêng ở mục 13.6.2). Theo Panasonic, pump down cẩn thận còn giúp thu được dầu máy nén về dàn nóng; chỉ thu hồi gas mà không pump down được thì dầu đọng trong dây nạp phải bỏ đi.
• R32 là gas cháy nhẹ. Cả Daikin và Panasonic đều ghi R32 thuộc loại dễ cháy nhẹ. Daikin yêu cầu cất máy ở nơi không có nguồn lửa cháy liên tục (bếp gas đang đun, lò sưởi điện đang chạy). Panasonic cảnh báo không đâm thủng, không hơ nóng bộ phận chứa gas. Khi tháo lắp, không hút thuốc, không đun nấu cạnh chỗ làm.
• Không trộn gas. Panasonic ghi không được nạp gas khác loại (R22, R410A, R32) vào máy. Máy R32 và R410A dùng dầu máy nén khác nhau. Nạp sai gas có thể làm máy không lạnh, vỡ vòng gas và không được bảo hành.
• Không xả gas ra trời. Daikin ghi rõ không được xả gas ra khí quyển. R32 trong máy Daikin có chỉ số làm nóng toàn cầu GWP 675.

Bịt ống và vận chuyển dàn nóng

Bịt đầu ống ngay khi tháo. Panasonic yêu cầu lắp nắp bịt (capping flare nut) vào đầu ống ở cả hai phía để bụi và hơi ẩm không lọt vào. Tài liệu cũng dặn khi cất ống phải bịt kín miệng ống bằng cách bóp dẹt hoặc quấn băng keo, và với R32, R410A phải cẩn thận hơn R22 để dầu, nước, bụi không lọt vào ống. Hơi ẩm lọt vào sẽ làm thời gian hút chân không lâu hơn, và nếu còn sót có thể gây tắc ẩm.

Chở dàn nóng đứng thẳng. Máy nén và dầu nằm trong dàn nóng. Lật ngang hay úp ngược dễ làm dầu chảy khỏi máy nén, va đập có thể làm gãy ống mao, móp dàn tản nhiệt. Thợ thường chèn dàn nóng đứng, buộc chặt, đệm mút ở các cạnh. Hai bộ tài liệu chúng tôi đọc không ghi số giờ phải chờ trước khi chạy lại sau khi vận chuyển, nên nếu dàn nóng đã bị đặt nằm, hãy báo thợ để họ quyết định.

Dàn lạnh: bọc mặt nạ, cánh đảo gió, không đè vật nặng lên dàn lá nhôm. Daikin cảnh báo cánh tản nhiệt sắc, dễ cứa tay khi bê.

Cất máy một thời gian trước khi lắp: để trong phòng khô, xa nguồn lửa như Daikin yêu cầu với máy R32. Với máy để lâu không dùng, sách hướng dẫn sử dụng Daikin dòng FTXF dặn bật aptomat trước 6 giờ rồi mới chạy máy để máy khởi động êm.

Lắp lại ở nhà mới: dùng lại ống cũ hay thay ống mới?

Đây là điểm hay bị tranh cãi nhất, và câu trả lời của hai hãng khá rõ:

• Daikin (sách lắp đặt RXF20~42F, R32): không dùng lại mối nối, không dùng lại phần loe cũ, phải loe mới để tránh xì gas, và không dùng lại đường ống của lần lắp trước. Chỉ dùng rắc co (flare nut) đi kèm máy.
• Panasonic (tài liệu dịch vụ CS-Z, mục 13.6.3): khi lắp lại sau di dời, dùng ống gas mới, rồi đuổi khí bằng bơm chân không và thử rò rỉ. Ở mục thay máy dùng lại ống cũ (13.6.4), Panasonic ghi có thể dùng lại ống nhưng khuyến nghị loe lại, và nên hút sạch ống vì dầu máy cũ bám trong ống có thể không tương thích, làm máy kém hiệu suất.
• Đổi từ máy R22 sang máy R32: Panasonic yêu cầu luôn thay ống và rắc co cũ bằng loại dùng cho R32/R410A.

Trong thực tế, chủ nhà hay mang theo đoạn ống cũ để tiết kiệm. Nếu ống cũ còn tốt và không đủ điều kiện thay, ít nhất phải cắt bỏ đầu loe cũ và loe lại. Nhưng nếu máy của bạn là Daikin R32 như dòng trên, sách hãng không cho dùng lại ống của lần lắp trước. Hỏi thợ đi theo sách của đúng mã máy, và giữ quyền lợi bảo hành nếu máy còn hạn.

Yêu cầu với ống mới:

• Panasonic yêu cầu ống đồng dày 0,8 mm cho các cỡ 1/4", 3/8", 1/2" và 1,0 mm cho cỡ 5/8". Tài liệu nói thẳng trên thị trường có ống 0,7 mm nhưng không được dùng. Daikin ghi ống 1/4" và 3/8" phải là loại ủ mềm, dày từ 0,8 mm.
• Loe ống: cắt bằng dao cắt ống, cắt chậm cho ống không méo; doa sạch bavia, cầm đầu ống chúc xuống khi doa để mạt đồng không rơi vào; xỏ rắc co trước rồi mới loe. Bavia hay mặt loe xấu sẽ gây xì.
• Daikin chỉ cho bôi dầu lạnh mặt trong đầu loe, dùng dầu cho R32 (ví dụ FW68DA), không dùng dầu khoáng.
• Siết rắc co bằng cờ lê lực theo trị số của hãng. Panasonic cảnh báo siết quá tay, lâu ngày đầu loe sẽ nứt và xì gas. Theo tài liệu Panasonic, nắp cổng nạp và nắp van siết 18 N·m.
• Bảo ôn: Daikin yêu cầu xốp PE chịu nhiệt từ 120°C, dày từ 10 mm cho ống 1/4" và 3/8".

Hút chân không và thử kín sau khi lắp lại

Đây là bước không được bỏ qua khi di chuyển điều hòa, kể cả khi dàn nóng vẫn còn đầy gas.

Thử kín (Daikin): nạp khí ni tơ vào hệ thống đến áp suất đồng hồ tối thiểu 200 kPa (2 bar), hãng khuyến nghị 3.000 kPa (30 bar) hoặc cao hơn tùy quy định; quét nước xà phòng lên mọi mối nối tìm bọt; xả hết ni tơ.

Hút chân không (Daikin):

1. Hút đến khi đồng hồ chỉ −0,1 MPa (−1 bar).
2. Để yên 4 đến 5 phút. Kim không đổi là hệ thống không có ẩm, xong. Kim tăng là có ẩm, sang bước tiếp.
3. Hút tiếp ít nhất 2 giờ ở −0,1 MPa.
4. Tắt bơm, theo dõi áp suất ít nhất 1 giờ.
5. Không đạt chân không hoặc không giữ được trong 1 giờ: tìm rò lại và hút lại.

Panasonic (ống mới): hút từ 15 phút trở lên, đồng hồ thấp áp phải đạt −0,1 MPa (−76 cmHg); khóa đồng hồ, tắt bơm, chờ 1 đến 2 phút xem kim có quay lại không. Sau đó mở van 2 ngả 90° trong 10 giây rồi đóng để thử rò, tháo dây nạp, mở hết hai van, siết nắp và kiểm tra rò quanh nắp.

Daikin dặn phải mở van chặn sau khi hút chân không xong. Cho máy chạy khi van còn đóng có thể hỏng máy nén.

Chiều dài ống và nạp thêm gas theo sách hướng dẫn

Dàn nóng được nạp sẵn gas đủ cho một chiều dài ống nhất định. Ống dài hơn thì phải nạp thêm, ống ngắn quá cũng không được. Một vài ví dụ từ tài liệu hãng:

Máy	Chiều dài ống cho phép	Chênh cao tối đa	Nạp thêm gas
Daikin RXF20~42F5V1B (R32)	1,5 đến 20 m	12 m	Đường lỏng đến 10 m: không nạp thêm. Trên 10 m: R = (tổng chiều dài đường lỏng − 10) × 0,020 kg
Panasonic CS/CU-Z25, Z35 (R32, bản châu Âu)	3 đến 20 m	15 m	10 g mỗi mét vượt quá 7,5 m
Panasonic CS/CU-Z50, Z60 (R32, bản châu Âu)	3 đến 30 m	20 m	15 g mỗi mét vượt quá 7,5 m

Chiều dài tính theo một chiều đường lỏng. Ví dụ với máy Daikin trong bảng, ống dài 15 m thì nạp thêm (15 − 10) × 0,020 = 0,10 kg.

Một điểm ít người biết: sách lắp đặt Daikin RXF xếp di dời hệ thống vào trường hợp có thể phải nạp lại toàn bộ gas. Khi đó tổng lượng gas = lượng nạp sẵn ghi trên tem dàn nóng + lượng nạp thêm theo chiều dài ống, và phải hút chân không cả đường ống bên trong dàn nóng trước khi nạp. Nạp phải cân bằng cân điện tử. Daikin cảnh báo không nạp quá lượng quy định để tránh hỏng máy nén. Lượng gas đã nạp thêm và tổng lượng gas được ghi lên nhãn khí nhà kính dán trong dàn nóng.

Vì vậy, khi nhà mới có đường ống dài hơn nhà cũ, đừng chấp nhận câu "máy còn gas, khỏi nạp". Hỏi thợ chiều dài ống thực tế và lượng gas nạp thêm, đối chiếu với sách của máy.

Chạy thử và nghiệm thu

Theo sách lắp đặt Daikin, khi chạy thử ở chế độ làm lạnh, đặt nhiệt độ thấp nhất cho máy chạy hết công suất, xong thì đưa về mức bình thường 26 đến 28°C. Kiểm tra mọi chức năng hoạt động, máy dừng 3 phút sau khi tắt. Bạn nên tự kiểm tra thêm:

• Gió dàn lạnh mát đều sau vài phút, dàn nóng quạt chạy, không rung lạ (xem bài điều hòa kêu to, rung, tiếng lạ nếu có tiếng bất thường).
• Ống nước xả chảy ra ngoài, không đọng ngược vào nhà (xem điều hòa chảy nước).
• Mối nối rắc co đã được kiểm tra rò, đã bọc bảo ôn kín.
• Thợ ghi lại chiều dài ống, lượng gas nạp thêm.

An toàn khi tháo lắp điều hòa

• Ngắt điện trước khi tháo dây. Daikin yêu cầu ngắt nguồn hơn 10 phút, đo điện áp ở tụ của mạch chính, chỉ chạm vào linh kiện điện khi điện áp dưới 50 V DC. Panasonic khuyến nghị lắp aptomat chống giật (ELCB/RCD) độ nhạy 30 mA.
• Làm việc trên cao: dàn nóng ngoài ban công, tường ngoài phải có dây an toàn neo chắc. Panasonic ghi việc lắp đặt có thể cần hai người. Đừng tự leo ra ngoài lan can để tháo máy.
• Gas R32: không lửa, không hút thuốc gần chỗ làm, thông gió tốt.
• Áp suất cao: máy R32, R410A làm việc ở áp suất cao hơn R22, không tự tháo rắc co khi máy còn gas trong ống.
• Theo Daikin, lắp đặt, bảo trì phải do người có chuyên môn làm theo hướng dẫn của hãng và quy định hiện hành.

Khi nào nên mua máy mới thay vì chuyển?

Không có công thức chung, nhưng các tình huống sau đáng cân nhắc mua mới:

• Máy dùng gas R22 đời cũ. Máy R22 không dùng chung ống, rắc co, dụng cụ với máy R32/R410A. Nếu đằng nào cũng phải đi ống mới, chi phí tháo lắp, ống, gas cộng lại có thể là khoản đáng kể so với giá trị còn lại của máy cũ.
• Máy đã có dấu hiệu hỏng: kém lạnh, xì gas, máy nén kêu, bo báo lỗi. Tháo ra rồi lắp lại không làm máy tốt hơn, có khi còn lộ bệnh. Xem cẩm nang dấu hiệu điều hòa hỏng để tự đánh giá.
• Công suất không hợp phòng mới. Máy 9.000 BTU cho phòng nhỏ đem sang phòng khách rộng sẽ chạy liên tục, tốn điện, không đủ mát.
• Vị trí mới cần ống dài vượt mức cho phép của máy (ví dụ trên 20 m với hai dòng máy trong bảng).
• Máy không chạy được để pump down, phải thuê máy thu hồi gas, cộng thêm sửa chữa.

Ngược lại, máy inverter còn mới, chạy tốt, hợp công suất phòng mới thì chuyển theo là hợp lý, miễn là làm đủ các bước ở trên.

Câu hỏi thường gặp

Tháo điều hòa có mất gas không?

Không mất nếu thợ pump down đúng cách khi máy còn chạy được: gas được dồn về dàn nóng và khóa van lại. Một lượng nhỏ nằm trong dây đồng hồ có thể hao. Máy không chạy được thì phải dùng máy thu hồi gas. Xả gas ra ngoài là sai, Daikin ghi rõ không được xả gas ra khí quyển.

Di chuyển điều hòa có cần nạp thêm gas không?

Tùy chiều dài ống ở nhà mới. Ví dụ máy Daikin RXF20~42F không cần nạp thêm khi đường lỏng đến 10 m, dài hơn thì nạp 0,020 kg mỗi mét. Sách Daikin còn xếp việc di dời vào trường hợp có thể phải nạp lại toàn bộ. Hỏi thợ chiều dài ống và đối chiếu sách của máy.

Có dùng lại ống đồng cũ được không?

Sách lắp đặt Daikin R32 dòng RXF không cho dùng lại ống của lần lắp trước và không cho dùng lại đầu loe. Panasonic khuyên dùng ống mới khi di dời; nếu dùng lại ống thì phải loe lại và hút sạch ống. Với máy đổi từ R22 sang R32, phải thay ống.

Vì sao phải hút chân không khi dàn nóng vẫn còn gas?

Vì ống và dàn lạnh đã hở ra không khí. Không khí và hơi ẩm còn trong ống sẽ làm áp suất bất thường, giảm lạnh, và Panasonic cảnh báo lẫn không khí vào vòng gas có thể gây nổ. Hút chân không còn là cách kiểm tra rò.

Dàn nóng có được đặt nằm khi chở không?

Nên chở đứng thẳng và chằng chắc, vì máy nén và dầu nằm trong dàn nóng. Tài liệu hai hãng chúng tôi tham khảo không ghi thời gian chờ sau khi vận chuyển. Nếu dàn nóng đã bị đặt nằm hoặc va đập, báo thợ trước khi chạy.

Máy inverter tháo có khó hơn máy thường không?

Khác ở chỗ phải đưa máy vào chế độ chạy cưỡng bức để pump down, ví dụ Panasonic giữ nút Emergency 5 giây. Mỗi hãng có cách riêng. Ngoài ra máy inverter đời mới hay dùng gas R32 cháy nhẹ, cần tránh lửa khi làm.

Tháo lắp điều hòa mất bao lâu?

Riêng bước hút chân không theo Daikin, nếu hệ thống có ẩm, hãng yêu cầu hút ít nhất 2 giờ và giữ áp ít nhất 1 giờ. Nếu không có ẩm, kiểm tra trong 4 đến 5 phút là xong. Panasonic yêu cầu hút từ 15 phút trở lên với ống mới. Thời gian thực tế còn tùy vị trí, độ cao, việc đi ống.

Tôi có thể tự tháo điều hòa để tiết kiệm không?

Không nên. Pump down cần đóng van đúng thứ tự, tắt máy nén trước khi tháo ống; làm sai có thể làm không khí lọt vào và gây nổ như Panasonic cảnh báo. Việc lắp lại cần bơm chân không, đồng hồ, cờ lê lực, cân gas. Bạn chỉ nên chuẩn bị chỗ lắp, đo sơ chiều dài ống, giữ lại sách hướng dẫn và tem máy.

Đặt thợ trên Thuê Thợ 365

Khi gọi thợ, hãy gửi mã máy trên tem dàn nóng, ảnh chỗ đặt máy ở nhà cũ và nhà mới, tầng cao, chiều dài ống dự kiến. Thợ sẽ báo trước có cần ống mới, nạp thêm gas hay không. Bạn có thể đặt thợ điều hòa ngay hoặc đăng việc nhận báo giá. Thợ trên Thuê Thợ 365 đã được xác minh, báo giá trực tiếp để bạn đồng ý trước khi làm, và tiền công được bảo hành.